Hari Jumaat di Mekah: Panduan Merancang Aktiviti Jemaah

Peruntukkan masa tambahan untuk ke Masjidil Haram dan pulang ke hotel pada hari Jumaat. Penduduk setempat dan jemaah umrah menggunakan laluan yang sama menjelang khutbah dan selepas solat.

Ambil kira keadaan ruang solat, pintu, laluan pulang dan cuaca sebelum menetapkan jadual.

• Ruang solat cepat dipenuhi. Semak arahan petugas sebelum menuju ke tingkat atau ruang pilihan anda.
• Akses pintu boleh berubah. Petugas mungkin mengalihkan jemaah ke pintu lain apabila ruang pilihan sudah penuh.
• Pergerakan keluar serentak. Laluan pejalan kaki, lif hotel dan hentian bas menjadi sesak selepas solat.
• Cuaca di kawasan terbuka. Dataran dan laluan luar boleh panas walaupun ruang dalam masjid berhawa dingin.

Simpan nama hotel dan tempat pertemuan dalam telefon. Catat nombor pintu yang anda gunakan supaya petugas atau ahli keluarga dapat mengenal pasti lokasi anda.

Menurut laporan Saudi Press Agency pada 28 April 2025, pihak berkuasa mengurus 243 pintu di Masjidil Haram, termasuk lima pintu utama. Panduan mengenal pasti pintu dan laluan masuk ada dalam artikel Pintu Masjidil Haram.

Mulakan persediaan pada Khamis malam dengan menyemak waktu solat dan jadual rombongan. Laraskan jadual mengikut jarak hotel dan arahan mutawif, iaitu pembimbing jemaah yang dilantik oleh agensi.

Jemaah yang uzur atau menjaga anak kecil boleh memendekkan tempoh di masjid. Rujuk bahagian Panduan Hari Jumaat untuk Wanita, Warga Emas dan Keluarga.

Simpan nombor mutawif dan alamat hotel supaya anda boleh mendapatkan bantuan apabila rancangan berubah.

Pilih aktiviti pagi berhampiran hotel atau Masjidil Haram. Perjalanan jauh sukar dijangka apabila laluan ke masjid mula sesak.

Pilihan Aktiviti pada Pagi Jumaat

• Beribadah di masjid selepas Subuh. Pilihan ini sesuai bagi jemaah yang mahu mengurangkan pergerakan keluar masuk masjid sebelum Jumaat.
• Berehat di hotel. Warga emas dan jemaah yang baru selesai umrah boleh berehat dahulu sebelum keluar semula.
• Membaca al-Quran dan berselawat di hotel. Amalan hari Jumaat boleh dilakukan di tempat penginapan jika anda tidak mampu menunggu lama di masjid.
• Tawaf sunat pada awal pagi. Selesaikan tawaf lebih awal supaya tidak bertembung dengan persediaan solat Jumaat. Panduan ibadahnya ada dalam artikel Tawaf Sunat.

Aktiviti yang Wajar Ditangguhkan

Jadualkan urusan yang memerlukan perjalanan jauh atau masa yang panjang pada hari lain.

• Ziarah jauh ke luar pusat bandar. Masa perjalanan pulang boleh berubah akibat trafik.
• Membeli-belah dalam tempoh panjang. Urusan di kedai lazimnya mengambil masa lebih lama daripada yang dirancang.
• Tawaf atau saie yang bermula lewat. Ibadah ini mungkin bertembung dengan persediaan solat Jumaat.
• Berpindah hotel. Bagasi, daftar keluar dan pengangkutan boleh mengganggu jadual.
• Makan di restoran yang jauh. Masa pergi dan balik sukar dijangka apabila jalan mula sesak.
• Aktiviti berkumpulan tanpa masa tamat. Ahli rombongan mudah terlewat atau terpisah.

Jika agensi sudah menjadualkan aktiviti tersebut, sahkan waktu pulang dengan mutawif. Maklumkan kepada ketua rombongan jika anda perlu mengubah rancangan.

Selepas solat, ikut arahan petugas dan bergerak ke tempat pertemuan apabila laluan selamat. Pastikan semua ahli keluarga sudah berkumpul sebelum pulang atau meneruskan aktiviti.

Pilihan aktiviti di bawah disusun mengikut keperluan yang lazim selepas solat Jumaat.

Pulang ke Hotel dan Berehat

Pulang ke hotel untuk makan dan berehat jika anda sudah lama berada di masjid. Nilai keadaan badan sebelum menetapkan waktu keluar semula.

Makan Tengah Hari Selepas Solat Jumaat

Semak waktu hidangan jika hotel menyediakan makan tengah hari. Jika makan di luar, ambil kira giliran di restoran berhampiran Masjidil Haram selepas solat Jumaat.

Jemaah yang membeli makanan sendiri boleh makan sedikit lewat selepas kesesakan reda. Pilihan kawasan dan bajet ada dalam artikel Makan di Mekah dan Madinah.

Membeli Barang Keperluan

Beli air, makanan ringan dan barangan harian apabila laluan lebih lengang. Peruntukkan hari lain untuk membeli-belah jika urusan itu mengambil masa yang panjang.

Simpan dompet dan telefon dengan kemas ketika bergerak dalam kesesakan. Langkah berjaga-jaga diterangkan dalam artikel Keselamatan di Mekah.

Tawaf dan Saie pada Petang atau Malam

Pertimbangkan tawaf sunat pada petang atau malam selepas menyemak keadaan masjid dan tahap tenaga anda. Jika hendak menunaikan umrah bersama rombongan, sahkan waktunya dengan mutawif.

Semak maklumat kepadatan kawasan tawaf dan saie yang disediakan Penguasa Am sebelum bergerak. Ikut arahan petugas jika laluan atau akses berubah apabila anda tiba.

Mengisi Waktu Selepas Asar

Petang Jumaat sesuai diisi dengan zikir, selawat dan doa di hotel atau di masjid. Aktiviti ini tidak memerlukan perjalanan jauh atau tenaga fizikal yang besar.

Pilih tempat duduk yang tidak menghalang laluan orang ramai. Jika badan masih letih, berehat di hotel juga pilihan yang baik.

Pilih lokasi ziarah yang mudah dikunjungi selepas solat dan waktu rehat. Semak masa pergi dan balik supaya ziarah selaras dengan program rombongan.

Ziarah Ringan Selepas Berehat

Selepas berehat, ziarah ringan di sekitar masjid sesuai bagi jemaah yang masih bertenaga. Laluan berjalan kaki selama 2 hingga 3 jam ada dalam artikel Ziarah Sekitar Masjidil Haram.

Tetapkan masa pulang sebelum Maghrib supaya jemaah tidak tergesa-gesa ke masjid. Pastikan semua ahli kumpulan tahu masa dan tempat berkumpul.

Ziarah Jauh pada Hari Lain

Lawatan ke Jabal Nur, Gua Hira, Jabal Thur atau Taif memerlukan perancangan khusus. Aktiviti ini lebih sesuai pada hari yang mempunyai ruang masa mencukupi, terutama jika melibatkan kenderaan atau pendakian.

Status semasa setiap lokasi boleh disemak dalam artikel Tempat Ziarah di Mekah. Jangan gabungkan pendakian yang berat dengan tempoh menunggu lama untuk solat Jumaat.

Lokasi hotel menentukan masa keluar, cara pulang dan tempoh rehat selepas solat. Peruntukkan masa menunggu lif dan melalui lobi walaupun hotel anda dekat dengan masjid.

Bagi hotel dalam kompleks besar di Ajyad atau kawasan Menara Jam, masa menunggu lif dan melalui pusat beli-belah perlu diambil kira. Jika tinggal di Jabal Omar, kenal pasti laluan dari pintu hotel ke pintu masjid yang sesuai.

Perbandingan lanjut ada dalam artikel Hotel Dekat Masjidil Haram dan Hotel Jauh dari Masjidil Haram.

Perkara yang Perlu Disemak Bersama Mutawif

Jalan tertentu mungkin dikawal dan hentian bas boleh berubah mengikut operasi semasa. Sahkan perkara berikut sebelum hari Jumaat.

• Waktu bas bertolak pada pagi Jumaat dan sama ada jadualnya berbeza daripada hari biasa.
• Lokasi sebenar bas menurunkan jemaah serta jarak dan anggaran masa berjalan kaki ke pintu masjid.
• Lokasi bas menunggu selepas solat dan cara menghubungi penyelaras jika hentian berubah.
• Pilihan pengangkutan lain jika bas terlewat.

Bagi warga emas dan pengguna kerusi roda, pastikan kemudahan naik turun bas serta laluan dari hentian benar-benar sesuai. Panduan bas hotel dan Makkah Bus ada dalam artikel Bas ke Masjidil Haram.

Simpan pin hentian turun, tempat menunggu bas pulang dan tempat pertemuan dalam telefon. Minta mutawif mengesahkan lokasi, jarak berjalan kaki dan anggaran masa kerana laluan bergantung pada pengurusan trafik hari itu.

Pilih jadual mengikut kemampuan ahli rombongan yang paling memerlukan bantuan. Utamakan laluan yang sesuai dan sediakan masa untuk berehat.

Jemaah Wanita

Jika mahu ke Masjidil Haram, semak ruang solat wanita dan laluan masuk sebelum keluar dari hotel. Jika memilih untuk solat di hotel, susun waktu rehat dan penjagaan anak bersama ahli keluarga.

Jika bergerak bersama suami atau keluarga lelaki, tetapkan pintu keluar dan tempat pertemuan sebelum berpisah. Ruang solat lelaki dan wanita mungkin mempunyai laluan yang berbeza.

Warga Emas dan Pengguna Kerusi Roda

Pilih kawasan teduh atau ruang dalaman yang dibenarkan, terutama ketika cuaca panas. Pastikan ubat, air dan bantuan pergerakan tersedia sepanjang masa.

Semak akses pintu dan laluan tanpa tangga sebelum keluar hotel. Perkhidmatan kerusi roda di masjid diterangkan dalam artikel Kemudahan Masjidil Haram.

Minta bantuan petugas jika tidak pasti arah. Jangan menolak kerusi roda melawan arus jemaah.

Keluarga dengan Anak Kecil

Sediakan makanan, minuman dan keperluan kebersihan anak sebelum keluar. Anak cepat letih dalam kesesakan, jadi tempoh di luar perlu lebih pendek.

Bekalkan kad yang mengandungi nama penjaga, nombor telefon dan nama hotel kepada anak. Persediaan lain ada dalam artikel Umrah Bersama Keluarga.

Pilih contoh jadual mengikut lokasi hotel dan keperluan ahli rombongan. Laraskan waktunya mengikut musim, kesihatan dan arahan mutawif.

Semak semula jadual selepas solat Jumaat. Jika badan letih atau laluan masih padat, pendekkan aktiviti petang.

Sahkan jadual dengan mutawif jika rombongan tiba atau bertolak pada hari Jumaat. Maklumkan awal jika waktu daftar keluar atau perjalanan bertembung dengan solat Jumaat.

Jika Masih Berihram

Sahkan waktu tawaf, saie dan tahallul dengan mutawif jika rombongan tiba hampir dengan waktu solat Jumaat. Anda masih tertakluk kepada larangan ihram walaupun berehat di hotel sementara menunggu.

Pastikan semua ahli rombongan tahu waktu baharu jika jadual ditangguhkan. Jika perlu bergerak ke mataf, iaitu dataran tawaf di sekeliling Kaabah, semak laluan dan tempat berkumpul dengan mutawif.

Jika Berpindah Hotel atau Bertolak

Urusan bagasi, daftar keluar dan pengangkutan berkumpulan perlu diselaraskan dengan waktu solat. Dapatkan pengesahan masa bertolak daripada mutawif dan pengendali perjalanan lebih awal.

Siapkan bagasi dan sahkan tempat berkumpul sebelum waktu daftar keluar. Jika jadual penerbangan atau kereta api tidak boleh diubah, tanya mutawif tentang pilihan solat berdasarkan keadaan perjalanan anda.

Pilih laluan teduh dan kurangkan masa menunggu di kawasan terbuka apabila cuaca panas. Sediakan air minuman sebelum keluar dari hotel.

Minum air secara berkala semasa bergerak dan menunggu. Jika anda mempunyai penyakit kronik, ikut pelan pengambilan air, makanan dan ubat yang disarankan oleh doktor.

Tanda Kelesuan Haba dan Kecemasan

Berhenti dan minta bantuan jika anda mengalami tanda kelesuan haba berikut.

• Pening atau rasa hampir pengsan.
• Berpeluh berlebihan atau berasa terlalu panas.
• Badan lemah dan haus yang melampau.
• Sakit kepala atau loya selepas terdedah kepada panas.

Jika gejalanya ringan, berehat di tempat teduh atau berhawa dingin dan sejukkan badan. Tanda kekurangan air diterangkan dalam artikel Dehidrasi Ketika Umrah.

Hubungi talian kecemasan segera jika jemaah keliru, pengsan, sakit dada atau sesak nafas yang teruk. Maklumkan kepada petugas terdekat dan sebut lokasi anda dengan jelas.

Nombor Penting

Simpan nombor berikut dalam telefon sebelum keluar hotel.

• Talian kecemasan bersatu: 911.
• Ambulans Bulan Sabit Merah Saudi: 997.

Simpan juga nombor mutawif, hotel dan ketua rombongan untuk urusan mencari arah atau ahli keluarga. Apabila menghubungi talian kecemasan, nyatakan nombor pintu, aras atau mercu tanda terdekat.

Gunakan senarai ini pada Khamis malam dan sekali lagi sebelum meninggalkan bilik hotel. Semakan ringkas mengurangkan masalah apabila anda sudah berada di kawasan masjid.

Masa dan Jadual

• Waktu azan dan khutbah Jumaat telah disemak.
• Masa keluar dari hotel telah ditetapkan.
• Jadual aktiviti selepas solat tidak terlalu padat.
• Program rombongan telah disahkan bersama mutawif.

Perjalanan

• Pintu masuk pilihan dan laluan alternatif telah dikenal pasti.
• Lokasi hotel telah disimpan dalam telefon.
• Jadual bas telah disemak.
• Titik temu keluarga telah dipersetujui.

Diri dan Keluarga

• Sarapan dan minuman telah diambil.
• Ubat yang diperlukan telah dibawa.
• Telefon mempunyai bateri yang mencukupi.
• Keperluan warga emas atau anak kecil telah diperiksa.

1. Saudi Press Agency, Religious Affairs Presidency Urges Visitors of Two Holy Mosques to Observe Friday Etiquette. Gesaan supaya pengunjung hadir awal dan menjaga adab hari Jumaat, 2 April 2026.
2. Saudi Press Agency, 243 Gates at Grand Mosque Ensure Smooth Flow and Comfort of Worshipers. Bilangan pintu dan lima pintu utama Masjidil Haram, 28 April 2025.
3. Saudi Press Agency, Electronic Guidance Screens Enhance Crowd Flow at the Grand Mosque. Skrin status pintu dan kepadatan kawasan tawaf serta saie, 22 Julai 2026.
4. Saudi Press Agency, Live Density Service Eases Navigation for Grand Mosque Visitors. Perkhidmatan kepadatan langsung Penguasa Am Hal Ehwal Masjidil Haram dan Masjid Nabawi, 17 Julai 2026.
5. Saudi Press Agency, Interactive Directional Services Facilitate Movement of Pilgrims and Visitors at Grand Mosque. Papan tanda interaktif, peta dan kod QR di dataran masjid, 2 November 2026.
6. Portal Nasional Arab Saudi, Emergency Contact Numbers. Senarai talian kecemasan rasmi, diakses November 2026.
7. Kementerian Kesihatan Arab Saudi, Panduan Mencegah Kelesuan Haba. Langkah pencegahan dan tindakan awal untuk jemaah, 3 Jun 2025.
8. Kementerian Kesihatan Arab Saudi, Panduan Pengurusan Penyakit Berkaitan Haba. Tanda kelesuan haba dan keadaan yang memerlukan rawatan segera.