Seluruh perjalanan haji, dari pendaftaran bertahun-tahun hingga kursus dan penerbangan, sebenarnya menuju satu petang, iaitu petang 9 Zulhijjah di Padang Arafah. Jika terlepas petang itu, haji tahun itu dikira luput, dan tiada dam yang boleh menggantikannya.
Namun syarat wukuf jauh lebih mudah daripada yang disangka. Hadir seketika sudah memadai, walaupun ketika tidur, berbaring di katil hospital atau tidak tahu bahawa itu Arafah. Yang perlu difahami ialah waktunya, sempadannya, dan keadaan yang menjadikan wukuf tidak sah.
Panduan ini menghuraikan hukum, waktu, syarat sah, sempadan, amalan sunat dan situasi khas ketika wukuf, mengikut Mazhab Syafi’e dan Nota Kursus Asas Haji 1448H.
Semoga panduan ini membantu anda, InsyaAllah.
Semakan editorial: 24 Oktober 2026 · Semakan fiqh pakar: dalam proses · Rujukan utama: Nota Kursus Asas Haji 1448H, Modul 3 dan 5 (Lembaga Tabung Haji), Mukhtasar Tuhfat al-Muhtaj bi Syarh al-Minhaj, Sahih Muslim dan Sunan al-Tirmizi.
Jawapan ringkas
Wukuf ialah berada di Arafah walau seketika, dalam keadaan berihram haji, antara gelincir matahari 9 Zulhijjah hingga terbit fajar 10 Zulhijjah. Ia rukun haji yang paling utama: sesiapa yang terlepas, hajinya luput tahun itu.
Wukuf sah walaupun anda tidur, sakit atau sedang haid. Ia tidak sah jika anda pengsan atau hilang akal sepanjang waktu wukuf, atau berada di luar sempadan Arafah.
Pilih situasi anda
Situasi 1Saya mahu tahu waktu dan syarat wukufBila bermula, bila tamat, dan apa yang membatalkannya
Situasi 2Saya atau keluarga sedang sakitSafari Wukuf dan hukum pesakit
Situasi 3Saya sedang haid atau nifasWukuf tetap sah
Situasi 4Bagaimana jika terlepas wukuf?Tahallul, qada dan dam
Hukum
Hukum dan Kedudukan Wukuf
Wukuf di Arafah ialah rukun haji. Rasulullah SAW bersabda:
الْحَجُّ عَرَفَةُ
“Haji itu (ialah) Arafah.”
Sunan al-Tirmizi, no. 889, daripada Abd al-Rahman bin Ya’mur RA
Tabung Haji menyifatkan wukuf sebagai asas utama haji dan rukun yang terpenting: sesiapa yang meninggalkannya, tiada haji baginya (Nota KAH 1448H, Modul 3, slaid 14). Rukun lain, seperti tawaf ifadah dan saie, boleh dikerjakan kemudian. Wukuf tidak, kerana waktunya terhad pada satu hari dan satu malam setiap tahun.
Hari Arafah juga hari yang paling ramai hamba dibebaskan daripada neraka. Rasulullah SAW bersabda: “Tiada hari yang Allah membebaskan lebih ramai hamba daripada neraka melainkan hari Arafah” (Sahih Muslim, no. 1348).
Panduan penuhRukun Haji & Wajib HajiEnam rukun, enam wajib dan kesan jika tertinggal
Waktu
Waktu Wukuf
| Perkara | Ketetapan |
|---|---|
| Bermula | Gelincir matahari (masuk waktu Zuhur) pada 9 Zulhijjah |
| Tamat | Terbit fajar (masuk waktu Subuh) pada 10 Zulhijjah |
| Kadar minimum | Berada di Arafah walaupun seketika, dalam sebarang keadaan |
| Waktu afdal | Sebahagian siang 9 Zulhijjah dan sebahagian malam 10 Zulhijjah, iaitu kekal hingga matahari terbenam |
Sumber jadual: Nota KAH 1448H, Modul 3, slaid 15; Mukhtasar Tuhfat al-Muhtaj, 1/573.
Perlu diketahui
- Jika anda berwukuf pada siang hari sahaja dan keluar sebelum matahari terbenam tanpa kembali sebelum fajar, anda disunatkan membayar dam. Jika anda kembali dan berada di Arafah ketika matahari terbenam, atau pada waktu malam, tiada dam (Mukhtasar Tuhfat al-Muhtaj, 1/573 hingga 574).
- Jemaah TH dan PJH bertolak ke Muzdalifah selepas Maghrib mengikut giliran bas, jadi isu ini tidak timbul bagi kebanyakan jemaah Malaysia.
Syarat
Syarat Sah Wukuf
Tabung Haji menyenaraikan tiga syarat sah wukuf (Nota KAH 1448H, Modul 3, slaid 19):
- Sudah berihram dengan niat haji.
- Layak beribadah, iaitu tidak gila, pengsan, mabuk atau hilang akal sepanjang masa wukuf.
- Berada di Arafah walau seketika dalam waktu wukuf.
| Keadaan | Wukuf |
|---|---|
| Tidur di khemah sepanjang petang | Sah |
| Sekadar lalu di Arafah tanpa berhenti | Sah |
| Tidak tahu bahawa tempat itu Arafah, atau bahawa hari itu hari Arafah | Sah |
| Pengsan sepanjang waktu wukuf tanpa sedar walau seketika | Tidak sah |
| Berada di luar sempadan Arafah | Tidak sah |
Asas jadual ini: Mukhtasar Tuhfat al-Muhtaj, 1/573. Orang yang gila dan mabuk dihukumkan sama seperti orang yang pengsan.
Sempadan
Sempadan Arafah dan Jabal Rahmah
Rasulullah SAW berwukuf di sisi batu-batu besar di kaki Jabal Rahmah, lalu bersabda:
وَقَفْتُ هَا هُنَا وَعَرَفَةُ كُلُّهَا مَوْقِفٌ
“Aku berwukuf di sini, dan seluruh Arafah ialah tempat wukuf.”
Sahih Muslim, no. 1218, daripada Jabir bin Abdullah RA
- Seluruh Padang Arafah sah untuk wukuf. Khemah TH dan PJH terletak dalam sempadan Arafah.
- Wadi Uranah bukan sebahagian Arafah. Bahagian hadapan Masjid Namirah terletak di Wadi Uranah, jadi berada di situ sahaja tidak mencukupi.
- Tiada kelebihan khusus mendaki Jabal Rahmah. Ulama Syafi’e menyebut amalan mendakinya dengan anggapan ia sunnah sebagai amalan yang tidak berasas (Mukhtasar Tuhfat al-Muhtaj, 1/572). Wukuf di khemah anda sama sahnya.
Panduan penuhMasjid NamirahSejarah, lokasi dan sempadan wukuf di Wadi Uranah
Amalan
Amalan Sunat Ketika Wukuf
Tabung Haji menyarankan jemaah memberi tumpuan sepenuhnya kepada ibadah sepanjang waktu wukuf (Nota KAH 1448H, Modul 3, slaid 20):
- Mandi sunat wukuf sebelum gelincir matahari (Mukhtasar Tuhfat al-Muhtaj, 1/572).
- Mendengar khutbah atau tazkirah, kemudian solat Zuhur dan Asar secara jamak taqdim dan qasar. Jamak ini kerana musafir, bukan kerana ibadah haji (Mukhtasar Tuhfat al-Muhtaj, 1/572).
- Sentiasa berwuduk, menghadap kiblat, dan memperbanyak doa, zikir, tahlil, istighfar, selawat, talbiah dan bacaan al-Quran.
- Solat berjemaah dan tolong-menolong sesama jemaah.
Jemaah yang berwukuf tidak disunatkan berpuasa pada hari Arafah (Nota KAH 1448H, Modul 3). Malah ulama Syafi’e memakruhkannya, supaya jemaah lebih bertenaga untuk berdoa (Mukhtasar Tuhfat al-Muhtaj, 1/572). Puasa Arafah disunatkan bagi mereka yang tidak berwukuf.
Panduan penuhZikir & Doa Hari ArafahBacaan paling utama, wirid lapan langkah dan doa pilihan
Tarwiyah
8 Zulhijjah: Terus ke Arafah
Sunnahnya, jemaah berada di Mina pada 8 Zulhijjah (hari Tarwiyah) dan bermalam di sana, kemudian ke Arafah selepas matahari terbit pada 9 Zulhijjah. Bermalam di Mina pada malam itu hukumnya sunat, bukan wajib, jadi meninggalkannya tidak dikenakan dam.
Jemaah Malaysia lazimnya dibawa terus dari Makkah ke Arafah pada 8 Zulhijjah dan bermalam di khemah Arafah, kerana jumlah jemaah yang besar dan jadual pengangkutan. Ulama Syafi’e menyatakan bermalam di Arafah sebelum hari wukuf bukan sunnah, kecuali bagi yang bimbang kesesakan atau bimbang terlepas wukuf (Mukhtasar Tuhfat al-Muhtaj, 1/572). Inilah keadaan jemaah hari ini.
Ikut langkah demi langkahNiat Ihram Haji pada 8 ZulhijjahLafaz niat dan persediaan sebelum bertolak
Pesakit
Pesakit dan Safari Wukuf
Wukuf tidak boleh diwakilkan. Jemaah mesti berada di Arafah sendiri, walau seketika, dalam waktu wukuf.
Kerana itu, Tabung Haji membawa jemaah yang sedang dirawat ke Arafah supaya mereka sempat berwukuf seketika, kemudian dibawa pulang untuk meneruskan rawatan. Program ini dikenali sebagai Safari Wukuf, menggunakan bas khas yang tempat duduknya diubah suai menjadi katil (NST, Jun 2024). Mulai musim 1447H/2026M, pesakit dirawat di hospital Arab Saudi, dan TH merancang membawa mereka ke Arafah dengan ambulans bersama pihak hospital. Pesakit yang bergantung sepenuhnya pada alat bantuan pernafasan tidak dibawa (Utusan Malaysia, 4 Mei 2026).
Perlu diketahui
- Wukuf pesakit sah walaupun dia berbaring, tidur atau lemah, selagi dia tidak pengsan sepanjang waktu wukuf.
- Pesakit yang tidak dapat dibawa ke Arafah dalam waktunya terlepas haji tahun itu. Jika dia meninggal dunia sebelum sempat menunaikannya, haji wajibnya perlu dibadalkan daripada harta peninggalannya.
Panduan penuhBadal HajiHukum badal haji bagi pesakit uzur kekal dan si mati
Wanita
Wanita Haid dan Nifas
Wukuf sah bagi wanita yang haid atau nifas, kerana wukuf tidak mensyaratkan suci. Wanita haid boleh berzikir, berdoa dan bertalbiah sepanjang waktu wukuf. Hanya tawaf yang perlu menunggu suci (Sahih al-Bukhari, no. 305).
Panduan penuhPanduan Haji WanitaHaid, tawaf ifadah dan pilihan jika tarikh pulang hampir
Terlepas
Jika Terlepas Wukuf
Jika anda tidak berada di Arafah sehingga terbit fajar 10 Zulhijjah, haji anda luput tahun itu. Ihram tidak terbatal dengan sendirinya. Yang perlu dibuat:
- Bertahallul dengan amalan umrah: tawaf, saie dan bercukur atau bergunting.
- Membayar dam. Luput wukuf termasuk sebab Dam Tertib dan Taqdir: seekor kambing, atau berpuasa 10 hari jika tidak mampu (Nota KAH 1448H, Modul 5, slaid 26).
- Mengqada haji pada tahun berikutnya.
Jika tersilap hari
- Jika seluruh jemaah tersilap lalu berwukuf pada 10 Zulhijjah, wukuf itu sah, kecuali jika yang tersilap hanya segelintir. Wukuf pada 11 Zulhijjah tidak sah dalam apa jua keadaan (Mukhtasar Tuhfat al-Muhtaj, 1/574).
- Jemaah Malaysia mengikut penetapan tarikh oleh pihak berkuasa Arab Saudi.
Panduan penuhDam Haji & UmrahJenis dam, harga semasa dan cara bayar
Kesilapan
Kesilapan Lazim
- Berpuasa pada hari wukuf. Ia tidak disunatkan bagi jemaah haji dan boleh melemahkan anda pada waktu doa yang paling utama.
- Menyangka wukuf mesti di Jabal Rahmah. Seluruh Arafah tempat wukuf. Khemah anda sudah dalam sempadan.
- Berada di Wadi Uranah sahaja. Bahagian hadapan Masjid Namirah di luar sempadan Arafah.
- Menghabiskan tenaga pada waktu pagi. Waktu wukuf bermula selepas gelincir matahari. Simpan tenaga untuk petang.
- Menganggap wanita haid tidak boleh berwukuf. Wukuf sah ketika haid.
Soal jawab
Soalan Lazim
Bilakah waktu wukuf di Arafah?
Dari gelincir matahari 9 Zulhijjah hingga terbit fajar 10 Zulhijjah. Waktu yang afdal ialah sebahagian siang dan sebahagian malam, iaitu kekal hingga matahari terbenam.
Berapa lama perlu berwukuf?
Seketika sudah memadai. Berada di Arafah dalam waktu wukuf walaupun sebentar, dalam sebarang keadaan, sah sebagai wukuf.
Sahkah wukuf jika tertidur?
Sah. Tidur tidak menjejaskan wukuf. Yang tidak sah ialah pengsan atau hilang akal sepanjang waktu wukuf.
Bolehkah wanita haid berwukuf?
Boleh, dan wukufnya sah. Wukuf tidak mensyaratkan suci. Wanita haid boleh berzikir dan berdoa seperti jemaah lain.
Apa berlaku jika terlepas wukuf?
Haji luput tahun itu. Jemaah bertahallul dengan tawaf, saie dan bercukur, membayar dam, dan mengqada haji pada tahun berikutnya.
Perlukah jemaah haji berpuasa pada hari Arafah?
Tidak. Puasa Arafah tidak disunatkan bagi jemaah yang berwukuf, malah ulama Syafi’e memakruhkannya supaya jemaah bertenaga untuk berdoa.
Sumber
Rujukan
- Lembaga Tabung Haji, Nota Kursus Asas Haji 1448H, Modul 3: Rukun Haji (Wuquf di Arafah, slaid 14 hingga 20) dan Modul 5: Wajib-wajib Haji (dam, slaid 26).
- Ibn Hajar al-Haitami, Tuhfat al-Muhtaj bi Syarh al-Minhaj, versi ringkasan Mukhtasar Tuhfat al-Muhtaj, 1/572 hingga 574 (wukuf di Arafah). al-Maktabah al-Syamilah
- Sunan al-Tirmizi, no. 889 (haji itu Arafah). sunnah.com
- Sahih Muslim, no. 1218 (hadis Jabir: seluruh Arafah tempat wukuf) dan no. 1348 (kelebihan hari Arafah). sunnah.com
- Sahih al-Bukhari, no. 305 (wanita haid mengerjakan semua amalan haji kecuali tawaf). sunnah.com
- “74 ill pilgrims taken to Arafah through Safari Wukuf programme”, New Straits Times, Jun 2024. nst.com.my
- “Jemaah haji sakit berpeluang wukuf di Arafah”, Utusan Malaysia, 4 Mei 2026. utusan.com.my
