Haji hanya berlangsung beberapa hari, tetapi dalam tempoh itu anda berpindah dari Makkah ke Arafah, Muzdalifah dan Mina, dengan amalan yang berbeza setiap hari. Ramai bakal haji risau tersalah turutan, terlepas satu wajib, atau tidak pasti apa yang perlu dibuat apabila keadaan di lapangan berubah.
Kerisauan ini wajar. Kesesakan berjuta-juta jemaah, cuaca panas dan badan yang letih membuatkan apa yang dipelajari di kursus mudah hilang dari ingatan, tepat pada saat ia paling diperlukan.
Jangan risau kerana sebenarnya perjalanan haji mengikut aliran yang tetap. Panduan ini menyusunnya hari demi hari, dari 8 hingga 13 Zulhijjah, mengikut haji tamattu’ yang dikerjakan oleh kebanyakan jemaah Malaysia dan berpandukan Mazhab Syafi’e. Bagi setiap hari, anda akan tahu di mana anda berada, apa yang perlu dibuat, statusnya dari segi hukum dan kesilapan yang perlu dielakkan.
Semoga panduan ini membantu anda, InsyaAllah.
Semakan editorial: 23 Oktober 2026 · Semakan fiqh pakar: dalam proses · Rujukan utama: Nota Kursus Asas Haji 1446H (Lembaga Tabung Haji), Soal Jawab Haji, Umrah dan Ziarah TH-JAKIM (2018), al-Quran, Sahih al-Bukhari, Sahih Muslim, serta al-Majmu’ karya Imam al-Nawawi.
Jawapan ringkas
Haji tamattu’ bermula dengan umrah, kemudian berniat ihram haji pada 8 Zulhijjah. Pada 9 Zulhijjah anda berwukuf di Arafah, iaitu rukun yang paling utama kerana waktunya tidak boleh diganti. Malam 10 Zulhijjah anda bermabit di Muzdalifah.
Pada 10 Zulhijjah anda melontar Jamrah Kubra, bercukur atau bergunting, serta mengerjakan tawaf ifadah dan saie. Dari 11 hingga 12 atau 13 Zulhijjah anda bermabit di Mina dan melontar tiga jamrah setiap hari. Sebelum meninggalkan Makkah, anda mengerjakan tawaf wada’.
Kandungan
- Rukun, wajib dan sunat haji
- Haji tamattu’, ifrad dan qiran
- Aliran haji hari demi hari
- Senarai bacaan mengikut hari
- Sebelum 8 Zulhijjah: umrah tamattu’
- 8 Zulhijjah: niat ihram haji
- 9 Zulhijjah: wukuf di Arafah
- Malam 10 Zulhijjah: mabit di Muzdalifah
- 10 Zulhijjah: tiga amalan dan tahallul
- 11 hingga 13 Zulhijjah: Mina dan tiga jamrah
- Sebelum pulang: tawaf wada’
- Cari situasi anda
- Soalan lazim
Asas
Rukun, Wajib dan Sunat Haji
Amalan haji terbahagi kepada tiga tahap hukum. Memahami bezanya membantu anda tahu apa yang tidak boleh tertinggal langsung.
| Tahap | Maksudnya | Jika tertinggal |
|---|---|---|
| Rukun | Tunjang haji. Haji tidak sempurna tanpanya. | Mesti disempurnakan sendiri. Tidak boleh ditebus dengan dam. |
| Wajib | Mesti dilakukan, tetapi bukan tunjang. | Haji tetap sah, tetapi berdosa jika tanpa uzur dan wajib membayar dam. |
| Sunat | Menambah pahala dan kesempurnaan. | Tiada dosa dan tiada dam. |
Rukun haji (enam)
- Niat ihram haji
- Wukuf di Arafah
- Tawaf ifadah
- Saie antara Safa dan Marwah
- Bercukur atau bergunting
- Tertib pada kebanyakan rukun
Wajib haji (enam)
- Berniat ihram dari miqat
- Meninggalkan larangan ihram
- Bermabit di Muzdalifah
- Melontar Jamrah Kubra pada 10 Zulhijjah
- Bermabit di Mina pada hari tasyrik
- Melontar tiga jamrah pada hari tasyrik
Tawaf wada’ pula wajib bagi sesiapa yang hendak meninggalkan Makkah, tetapi ia bukan rukun haji.
Jenis haji
Kenapa Kebanyakan Jemaah Malaysia Mengerjakan Haji Tamattu’
Jemaah Malaysia biasanya tiba di Tanah Suci beberapa minggu sebelum musim haji, jadi tamattu’ ialah cara yang paling sesuai. Anda mengerjakan umrah dahulu, kemudian bebas daripada larangan ihram sementara menunggu 8 Zulhijjah.
Haji tamattu’ mewajibkan dam apabila syaratnya cukup:
- Anda bukan penduduk Tanah Haram.
- Umrah dikerjakan dalam bulan haji, iaitu Syawal, Zulkaedah dan awal Zulhijjah.
- Haji dikerjakan pada tahun yang sama.
- Anda tidak kembali ke miqat untuk berniat ihram haji.
Dam tamattu’ ialah seekor kambing. Jika tidak mampu, ia diganti dengan puasa 10 hari: tiga hari semasa haji dan tujuh hari selepas pulang ke tanah air, sebagaimana dalam Surah al-Baqarah ayat 196. Urusan sembelihan biasanya diuruskan oleh TH atau PJH melalui wakalah. Butiran lanjut dalam panduan Dam Haji & Umrah.
Jika anda mengerjakan ifrad atau qiran
- Ifrad: berniat haji sahaja dan mengerjakan haji dahulu. Umrah dikerjakan selepas selesai haji. Tidak dikenakan dam ifrad.
- Qiran: berniat haji dan umrah serentak. Amalan haji memadai untuk kedua-duanya, dan wajib dam.
- Aliran 8 hingga 13 Zulhijjah dalam panduan ini kekal sama. Perbezaan utama ialah bila anda berniat ihram dan sama ada saie haji perlu dibuat selepas tawaf ifadah.
Gambaran keseluruhan
Aliran Haji Tamattu’ Hari demi Hari
Tekan tarikh untuk terus ke bahagian berkaitan. Hanya wukuf yang tidak boleh diganti atau ditebus; wajib yang tertinggal diganti dengan dam.
| Hari | Lokasi | Amalan utama |
|---|---|---|
| Sebelum 8 Zulhijjah | Makkah | Umrah tamattu’ dan tahallul, kemudian tunggu tanpa ihram |
| 8 Zulhijjah | Makkah ke Arafah | Niat ihram haji |
| 9 Zulhijjah | Arafah | Rukun Wukuf dari gelincir matahari hingga sebelum fajar 10 Zulhijjah |
| Malam 10 Zulhijjah | Muzdalifah | Wajib Mabit seketika selepas separuh malam; kutip 7 biji batu |
| 10 Zulhijjah | Mina dan Makkah | Melontar Jamrah Kubra, bercukur, tawaf ifadah dan saie |
| 11 hingga 13 Zulhijjah | Mina | Wajib Mabit dan melontar tiga jamrah; nafar awal 12 atau nafar thani 13 |
| Sebelum pulang | Makkah | Tawaf wada’ |
Rujukan pantas
Senarai Bacaan Haji Mengikut Hari
Jadual ini menghimpunkan bacaan utama bagi setiap peringkat haji. Tekan nama bacaan untuk melihat lafaznya dalam halaman ini, atau tekan nama panduan untuk mengikut bacaan langkah demi langkah dengan tulisan Arab, Rumi dan maksud. Simpan atau tangkap layar jadual ini sebelum berangkat.
| Bila dan di mana | Bacaan | Panduan |
|---|---|---|
| 8 Zulhijjah Hotel di Makkah | Niat ihram haji, kemudian talbiah sepanjang perjalanan hingga mula melontar | Ihram |
| 9 Zulhijjah Arafah | Doa paling utama hari Arafah, zikir, istighfar dan doa hajat | Zikir & Doa Hari Arafah |
| Malam 10 Zulhijjah Muzdalifah | Talbiah, doa di Muzdalifah dan zikir | Mabit Muzdalifah & Mina |
| 10 Zulhijjah Jamrah Kubra | Bismillah, Allahu akbar pada setiap batu; talbiah berhenti apabila mula melontar | Melontar Jamrah |
| 10 Zulhijjah atau selepasnya Masjidil Haram | Niat tawaf ifadah, doa masuk masjid, bacaan di Hajarul Aswad dan Rukun Yamani, solat sunat tawaf | Tawaf Ifadah |
| Selepas tawaf ifadah Safa dan Marwah | Niat saie haji, bacaan di Safa dan Marwah serta antara lampu hijau | Saie |
| 11 hingga 13 Zulhijjah Tiga jamrah | Takbir pada setiap batu; doa selepas Jamrah Ula dan Wusta | Melontar Jamrah |
| 12 Zulhijjah Mina (jika nafar awal) | Niat nafar awal sebelum keluar dari Mina | Nafar awal |
| Sebelum meninggalkan Makkah Masjidil Haram | Niat tawaf wada’ dan bacaan tujuh pusingan | Tawaf Wada’ |
Tidak hafal lafaz Arab? Niat di dalam hati sudah memadai, dan doa boleh dibaca dalam bahasa Melayu. Lafaz yang tepat membantu, tetapi bukan syarat sah ibadah.
Sebelum 8 Zulhijjah
Umrah Tamattu’ dan Menunggu di Makkah
| Lokasi | Makkah |
| Status | Bahagian pertama haji tamattu’ |
| Waktu | Selepas tiba, dalam bulan haji |
- Berniat ihram umrah di miqat. Bagi jemaah yang terbang terus ke Jeddah, niat dibuat di dalam pesawat apabila melintasi miqat, atau mengikut arahan pembimbing anda.
- Kerjakan umrah seperti biasa. Tawaf, saie dan bergunting, seperti dalam Panduan Lengkap Umrah.
- Bertahallul. Selepas bergunting, semua larangan ihram terangkat sehingga anda berniat ihram haji pada 8 Zulhijjah.
- Jaga tenaga. Berehat, menjaga kesihatan dan memperbanyak ibadah di Masjidil Haram. Elakkan keletihan berlebihan menjelang hari-hari Masya’ir.
- Sediakan beg kecil. Untuk Arafah, Muzdalifah dan Mina. Rujuk Checklist Haji.
Ikut jadual TH atau PJH: tarikh tiba, hotel dan jadual umrah berbeza mengikut penerbangan anda. Ini urusan operasi, bukan ketetapan hukum.
Kesilapan biasa
- Menyangka umrah tamattu’ boleh dibuat di luar bulan haji. Jika umrah dikerjakan sebelum 1 Syawal, ia bukan umrah tamattu’.
- Terlalu kerap melakukan tawaf sunat sehingga badan tidak bertenaga ketika wukuf dan melontar.
8 Zulhijjah (Hari Tarwiyah)
Niat Ihram Haji
| Lokasi | Makkah, kemudian ke Arafah |
| Rukun | Niat ihram haji |
| Waktu | 8 Zulhijjah, sebelum bertolak |
- Bersiap untuk ihram. Mandi sunat ihram, memakai pakaian ihram (lelaki) dan wangian pada badan sebelum berniat.
- Solat sunat ihram dua rakaat, jika bukan waktu yang dilarang.
- Berniat ihram haji dari tempat penginapan anda di Makkah, dengan lafaz di bawah.
- Mulakan talbiah dan perbanyakkannya sepanjang perjalanan.
- Jaga larangan ihram. Sejak niat, semua larangan berkuat kuasa semula. Rujuk Ihram: Niat, Miqat & Pantang Larang.
Lafaz niat ihram hajiNiat
نَوَيْتُ الْحَجَّ وَأَحْرَمْتُ بِهِ لِلّٰهِ تَعَالَى
Nawaitul hajja wa ahramtu bihi lillahi ta’ala.
Sahaja aku berniat haji dan aku berihram dengannya kerana Allah Taala.
Niat di dalam hati sudah memadai; lafaz membantu menetapkan niat.
TalbiahSahih
لَبَّيْكَ اللّٰهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لَا شَرِيْكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ، لَا شَرِيْكَ لَكَ
Labbaikallahumma labbaik, labbaika la syarika laka labbaik, innal hamda wan ni’mata laka wal mulk, la syarika lak.
Aku sahut seruan-Mu, ya Allah, aku sahut seruan-Mu. Aku sahut seruan-Mu, tiada sekutu bagi-Mu, aku sahut seruan-Mu. Sesungguhnya segala pujian, nikmat dan kerajaan adalah milik-Mu. Tiada sekutu bagi-Mu.
Sahih al-Bukhari, no. 1549; Sahih Muslim, no. 1184
Panduan penuhIhram: Niat, Miqat & Pantang LarangLangkah berihram, lafaz niat haji dan talbiah
Ikut jadual TH atau PJH: jemaah TH biasanya dibawa terus ke Arafah secara berperingkat pada 8 Zulhijjah, sehari sebelum wukuf. Bermalam di Mina pada malam 9 Zulhijjah (tarwiyah) hanya sunat, jadi tidak mengapa jika tidak dapat dilakukan.
Kesilapan biasa
- Memakai pakaian ihram tetapi terlupa berniat. Pakaian ihram sahaja tidak menjadikan anda dalam ihram.
- Memakai wangian atau mencabut rambut selepas berniat kerana menyangka larangan hanya bermula di Arafah.
9 Zulhijjah
Wukuf di Arafah
| Lokasi | Padang Arafah |
| Rukun | Satu-satunya rukun yang waktunya akan luput |
| Waktu | Dari gelincir matahari 9 Zulhijjah hingga sebelum terbit fajar 10 Zulhijjah |
Rasulullah SAW bersabda bahawa haji itu ialah Arafah (Sunan al-Tirmizi, no. 889). Sesiapa yang tidak berada di Arafah dalam waktunya, hajinya pada tahun itu luput, dan ia tidak boleh ditebus dengan dam.
Susunan amalan pada hari wukuf
- Pagi: kekal di khemah dan simpan tenaga. Jemaah TH dan PJH sudah berada di khemah Arafah sejak 8 Zulhijjah, dan khemah itu terletak dalam sempadan Arafah. Berehat secukupnya kerana waktu yang paling penting bermula tengah hari.
- Sebelum gelincir matahari: mandi sunat wukuf jika berkesempatan, dan sediakan senarai doa untuk diri, ibu bapa, keluarga dan orang yang berpesan.
- Gelincir matahari: waktu wukuf bermula. Dengar khutbah atau tazkirah wukuf, kemudian solat Zuhur dan Asar secara jamak taqdim dan qasar mengikut arahan pembimbing.
- Selepas solat hingga Maghrib: waktu paling utama. Menghadap kiblat, angkat tangan dan perbanyakkan doa, zikir, istighfar, talbiah dan bacaan al-Quran. Hadir seketika dalam waktu wukuf sudah memadai, tetapi sunat kekal hingga matahari terbenam.
- Matahari terbenam: bersedia ke Muzdalifah. Tunggu giliran bas. Maghrib dan Isyak dijamak takhir di Muzdalifah, kecuali pembimbing mengarahkan lain.
Doa paling utama pada hari ArafahHasan
لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيْكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيْرٌ
La ilaha illallahu wahdahu la syarika lah, lahul mulku wa lahul hamdu, wa huwa ‘ala kulli syai’in qadir.
Tiada tuhan melainkan Allah, Yang Maha Esa, tiada sekutu bagi-Nya. Bagi-Nya kerajaan dan bagi-Nya segala pujian, dan Dia Maha Berkuasa atas segala sesuatu.
Sunan al-Tirmizi, no. 3585
Panduan penuhZikir & Doa Hari ArafahSenarai doa dan zikir yang lebih lengkap untuk waktu wukuf
Ikut jadual TH atau PJH: masa bertolak dari Arafah ke Muzdalifah ditentukan oleh giliran bas.
Kesilapan biasa
- Berada di luar sempadan Arafah, contohnya di bahagian hadapan Masjid Namirah yang terletak di luar sempadan, lalu menyangka sudah berwukuf.
- Bersusah payah mendaki Jabal Rahmah kerana menyangka wukuf mesti di situ. Seluruh Padang Arafah ialah tempat wukuf.
- Menghabiskan waktu yang paling mustajab dengan berbual, tidur panjang atau bergambar.
Malam 10 Zulhijjah
Mabit di Muzdalifah
| Lokasi | Muzdalifah |
| Wajib | Tertinggal tanpa uzur: berdosa dan wajib dam |
| Waktu | Selepas separuh malam 10 Zulhijjah hingga sebelum terbit fajar |
- Bergerak ke Muzdalifah. Selepas matahari terbenam pada 9 Zulhijjah, anda bertolak dari Arafah mengikut giliran bas.
- Solat Maghrib dan Isyak secara jamak takhir dan qasar di Muzdalifah, mengikut arahan pembimbing.
- Berada di Muzdalifah walaupun seketika selepas separuh malam. Itu sudah memadai; tidak semestinya sehingga Subuh.
- Kutip 7 biji batu untuk melontar Jamrah Kubra keesokan harinya. Pilih batu kecil, lebih kurang sebesar hujung jari.
- Perbanyakkan talbiah, doa dan zikir.
Doa di MuzdalifahSusunan ulama
اللَّهُمَّ كَمَا أَوْقَفْتَنَا فِيهِ وَأَرَيْتَنَا إِيَّاهُ، فَوَفِّقْنَا لِذِكْرِكَ كَمَا هَدَيْتَنَا، وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا كَمَا وَعَدْتَنَا بِقَوْلِكَ، وَقَوْلُكَ الْحَقُّ
Allahumma kamaa auqaftanaa fiihi wa araitanaa iyyaahu, fawaffiqnaa lidzikrika kamaa hadaitanaa, waghfir lanaa warhamnaa kamaa wa’adtanaa biqaulika, wa qaulukal haqq.
Ya Allah, sebagaimana Engkau telah menghentikan kami di tempat ini dan memperlihatkannya kepada kami, berilah kami taufik untuk mengingati-Mu sebagaimana Engkau telah memberi kami petunjuk. Ampunilah kami dan rahmatilah kami sebagaimana Engkau telah menjanjikannya kepada kami dengan firman-Mu, dan firman-Mu itu benar.
Doa susunan ulama, bukan hadis Nabi SAW (I’anat al-Talibin, 2/352). Lazimnya disambung dengan Surah al-Baqarah 2:198 hingga 199. Berdoa dengan bahasa sendiri juga memadai.
Jika ada uzur: orang yang takut terancam, menjaga orang sakit, mencari ahli keluarga yang hilang, menghidap penyakit yang menyukarkan, atau bertugas menguruskan kebajikan jemaah, dikecualikan daripada mabit tanpa dam.
Ikut jadual TH atau PJH: jemaah TH singgah atau bermalam di Muzdalifah mengikut giliran bas. Waktu separuh malam diumumkan oleh TH setiap musim; pada musim 1446H ia bermula pukul 11.36 malam waktu Arab Saudi. Ikut arahan pembimbing tentang bila anda turun dan bertolak.
Kesilapan biasa
- Meninggalkan Muzdalifah sebelum separuh malam tanpa uzur.
- Mengutip batu yang terlalu besar, atau hanya cukup-cukup 7 biji tanpa simpanan sekiranya ada yang terjatuh.
10 Zulhijjah (Hari Nahar)
Tiga Amalan dan Dua Tahallul
| Lokasi | Mina dan Makkah |
| Status | Melontar: wajib. Bercukur, tawaf ifadah dan saie: rukun |
| Waktu | Bermula selepas separuh malam 10 Zulhijjah |
Hari ini ada tiga amalan yang menentukan tahallul. Turutannya tidak wajib, tetapi yang afdal ialah mengikut susunan di bawah.
1. Melontar Jamrah Kubra (Aqabah)
- Lontar 7 biji batu, satu demi satu, sambil bertakbir pada setiap lontaran.
- Berhenti bertalbiah apabila mula melontar.
- Waktu sah bermula selepas separuh malam 10 Zulhijjah hingga sebelum matahari terbenam 13 Zulhijjah. Waktu afdal ialah waktu Dhuha pada 10 Zulhijjah.
Bacaan setiap kali melontarSahih
بِسْمِ اللّٰهِ، اللّٰهُ أَكْبَرُ
Bismillah, Allahu akbar.
Dengan nama Allah, Allah Maha Besar.
Takbir pada setiap lontaran: Sahih al-Bukhari, no. 1751; Sahih Muslim, no. 1218. Tambahan Bismillah lazim dalam panduan manasik.
2. Bercukur atau bergunting
- Lelaki afdal bercukur seluruh kepala; bergunting juga sah. Wanita hanya bergunting.
- Sekurang-kurangnya tiga helai rambut.
3. Tawaf ifadah dan saie haji
- Tawaf ifadah ialah rukun. Bagi haji tamattu’, saie haji dibuat selepasnya kerana saie yang lalu adalah untuk umrah.
- Tawaf ifadah tidak wajib selesai pada 10 Zulhijjah. Waktunya tiada had akhir, jadi anda boleh mengerjakannya selepas kesesakan reda.
Lafaz niat tawaf ifadahNiat
اللَّهُمَّ إِنِّي أُرِيدُ طَوَافَ بَيْتِكَ الْحَرَامِ سَبْعَةَ أَشْوَاطٍ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ، فَيَسِّرْهُ لِي وَتَقَبَّلْهُ مِنِّي لِلَّهِ تَعَالَى
Allahumma innii uriidu tawaafa baitikal haraami sab’ata asywaatin tawaafal ifaadhati, fayassirhu lii wa taqabbalhu minnii lillaahi ta’aalaa.
Ya Allah, aku hendak tawaf di Baitullah al-Haram tujuh pusingan sebagai tawaf ifadah, maka permudahkanlah ia bagiku dan terimalah ia daripadaku kerana Allah Taala.
Nota Kursus Asas Haji 1446H Tabung Haji (Modul 3). Berniat tawaf haji hukumnya sunat kerana ia sudah termasuk dalam niat ihram haji; niat di dalam hati sudah memadai.
Lafaz niat saie hajiNiat
نَوَيْتُ السَّعْيَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ سَبْعَةَ أَشْوَاطٍ لِلْحَجِّ لِلّٰهِ تَعَالَى
Nawaitus sa’ya bainas Safaa wal Marwati sab’ata asywaathin lil-hajji lillaahi ta’aalaa.
Sahaja aku bersaie antara Safa dan Marwah tujuh kali bagi haji kerana Allah Taala.
Lafaz susunan ulama. Saie haji dibuat sekali sahaja, bermula di Safa dan berakhir di Marwah.
Tiga amalan tahallul haji
Dua amalan selesai: tahallul awal. Ketiga-tiganya selesai: tahallul thani.
- Melontar Jamrah Kubra (Aqabah) pada 10 Zulhijjah atau selepasnya
- Bercukur atau bergunting sekurang-kurangnya tiga helai rambut
- Tawaf ifadah dan saie haji saie hanya jika belum dibuat
| Tahallul | Bila tercapai | Kesannya |
|---|---|---|
| Awal | Selepas dua daripada tiga amalan | Semua larangan ihram terangkat kecuali jimak, perkara yang membawa kepada jimak, dan akad nikah |
| Thani | Selepas ketiga-tiga amalan selesai | Semua larangan ihram terangkat |
Dam tamattu’ biasanya disembelih pada hari ini atau hari tasyrik melalui wakalah TH atau PJH.
Ikut jadual TH atau PJH: giliran melontar dan pergerakan ke Makkah untuk tawaf ifadah ditetapkan oleh pengurusan.
Kesilapan biasa
- Melontar ketujuh-tujuh biji batu sekali gus. Ia hanya dikira satu lontaran.
- Bergunting kurang daripada tiga helai rambut.
- Menanggalkan ihram selepas satu amalan sahaja, sebelum mencapai tahallul awal.
11 hingga 13 Zulhijjah (Hari Tasyrik)
Mabit di Mina dan Melontar Tiga Jamrah
| Lokasi | Mina |
| Wajib | Mabit dan melontar |
| Waktu | Malam dan siang 11, 12 dan 13 Zulhijjah |
Mabit di Mina
- Bermabit bermaksud berada di Mina lebih daripada separuh malam pada malam-malam hari tasyrik.
- Uzur yang mengecualikan mabit tanpa dam: takut bahaya atau kehilangan harta, mencari ahli keluarga yang hilang, sakit yang menyukarkan, menjaga pesakit di luar Mina, tiada tempat di Mina kerana terlalu sesak, dan petugas kebajikan jemaah.
Melontar tiga jamrah setiap hari
- Jamrah Ula (Sughra): 7 biji batu. Kemudian bergerak sedikit ke tepi, menghadap kiblat dan berdoa.
- Jamrah Wusta: 7 biji batu, kemudian berdoa seperti tadi.
- Jamrah Kubra (Aqabah): 7 biji batu, tanpa berhenti untuk berdoa.
Jumlahnya 21 biji batu sehari, dan turutan Ula, Wusta, Kubra wajib dipatuhi.
Bacaan dan doa: baca takbir yang sama pada setiap lontaran. Selepas Jamrah Ula dan Wusta, tiada lafaz doa khusus daripada Nabi SAW; Baginda berdiri lama menghadap kiblat sambil mengangkat tangan (Sahih al-Bukhari, no. 1751). Berdoalah dengan bahasa anda sendiri, atau gunakan doa pilihan dalam panduan melontar di bawah.
Waktu melontar: waktu afdal ialah selepas gelincir matahari. Nota kursus TH menyatakan harus melontar selepas terbit fajar pada setiap hari tasyrik, berdasarkan pandangan Imam al-Rafi’i dan al-Asnawi. Ikut giliran melontar yang ditetapkan oleh TH atau PJH.
Wakil melontar bagi yang uzur
- Rujuk pegawai perubatan dan pembimbing ibadah haji sebelum mewakilkan.
- Wakil mesti melontar untuk dirinya sendiri dahulu, kemudian untuk orang yang diwakilkan.
- Dapatkan persetujuan orang yang mewakilkan. Ia boleh dibuat melalui telefon atau aplikasi pesanan, asalkan kedua-dua pihak faham.
Nafar awal atau nafar thani
Anda tidak semestinya kekal di Mina hingga 13 Zulhijjah. Jemaah yang memenuhi syarat nafar awal boleh meninggalkan Mina pada 12 Zulhijjah:
- Keluar dari Mina sebelum matahari terbenam pada 12 Zulhijjah.
- Sudah melontar pada 11 dan 12 Zulhijjah.
- Sudah bermabit di Mina pada malam 11 dan 12 Zulhijjah.
- Berniat nafar awal sebelum meninggalkan Mina.
- Berazam tidak kembali ke Mina untuk bermabit atau melontar pada 13 Zulhijjah.
Jika masih berada di Mina ketika matahari terbenam pada 12 Zulhijjah, anda wajib bermabit pada malam 13 dan melontar pada 13 Zulhijjah (nafar thani).
Ikut jadual TH atau PJH: pilihan nafar awal atau thani serta giliran melontar ditentukan oleh pengurusan anda.
Kesilapan biasa
- Melontar tidak mengikut turutan, contohnya bermula di Jamrah Kubra.
- Tidak memastikan batu jatuh ke dalam takungan jamrah.
- Mewakilkan lontaran tanpa uzur yang sebenar.
Sebelum pulang
Tawaf Wada’
| Lokasi | Masjidil Haram |
| Wajib | Bagi sesiapa yang hendak meninggalkan Makkah; bukan rukun haji |
| Waktu | Sejurus sebelum bertolak meninggalkan Makkah |
- Tawaf tujuh pusingan tanpa saie, dalam pakaian biasa.
- Solat sunat tawaf dua rakaat dan berdoa.
- Terus bersiap untuk bertolak. Urusan kecil yang berkaitan dengan perjalanan, seperti membeli bekalan atau menunggu bas, tidak menjejaskannya.
Wanita haid dan nifas dikecualikan daripada tawaf wada’ dan tidak dikenakan dam. Mereka boleh berdoa di luar masjid sebelum bertolak.
Kesilapan biasa
- Bermalam atau membeli-belah lama selepas tawaf wada’ untuk tujuan yang tidak berkaitan dengan perjalanan. Tawaf wada’ perlu diulang.
- Meninggalkan Makkah tanpa tawaf wada’ tanpa uzur. Ini mewajibkan dam.
Cari situasi anda
Jika Berlaku Perkara Ini
| Situasi | Apa yang perlu dibuat |
|---|---|
| Haid sebelum sempat tawaf ifadah | Teruskan semua amalan lain. Tawaf ifadah ditangguhkan sehingga suci. Jika jadual pulang tidak dapat ditunda, rujuk pembimbing serta-merta. Lihat Niat Bersyarat (Masalah Haid). |
| Warga emas atau sakit, tidak mampu melontar | Wakilkan lontaran selepas merujuk pegawai perubatan dan pembimbing. |
| Terlepas mabit kerana uzur | Jika uzur termasuk dalam senarai yang dibenarkan, tiada dam. Jika ragu, rujuk pembimbing. |
| Terlanggar larangan ihram | Hentikan segera. Dam bergantung pada jenis larangan dan sama ada ia sengaja. Lihat Dam Haji & Umrah. |
| Terpisah daripada kumpulan di Masya’ir | Kekal di tempat yang selamat dan hubungi ketua rombongan. Mencari ahli keluarga yang hilang ialah uzur yang mengecualikan mabit. |
| Mengerjakan haji ifrad atau qiran | Aliran hari demi hari sama. Bezanya pada waktu niat, dam dan saie. Lihat bahagian jenis haji. |
Soal jawab
Soalan Lazim
Apakah rukun haji?
Enam: niat ihram, wukuf di Arafah, tawaf ifadah, saie, bercukur atau bergunting, dan tertib pada kebanyakan rukun. Rukun yang belum dilakukan mesti disempurnakan dan tidak boleh ditebus dengan dam.
Apakah wajib haji?
Niat ihram dari miqat, meninggalkan larangan ihram, mabit di Muzdalifah, melontar Jamrah Kubra, mabit di Mina dan melontar tiga jamrah pada hari tasyrik. Wajib yang tertinggal diganti dengan dam.
Apakah beza rukun dan wajib haji?
Rukun mesti dilakukan sendiri dan tidak boleh diganti dengan dam. Wajib yang tertinggal tidak menjejaskan sah haji, tetapi wajib dibayar dam.
Berapa hari amalan haji?
Amalan utama tertumpu dari 8 hingga 12 atau 13 Zulhijjah. Tempoh keseluruhan di Tanah Suci bergantung pada jadual penerbangan TH atau PJH.
Kenapa haji tamattu’ dikenakan dam?
Kerana umrah dan haji dikerjakan dalam satu musim tanpa kembali ke miqat untuk ihram haji, bagi jemaah yang bukan penduduk Tanah Haram.
Bolehkah wanita haid meneruskan haji?
Boleh, semua amalan kecuali tawaf. Tawaf ifadah ditangguhkan sehingga suci, manakala tawaf wada’ gugur baginya.
Bolehkah saya mewakilkan lontaran?
Boleh bagi yang uzur, selepas merujuk pegawai perubatan dan pembimbing. Wakil melontar untuk dirinya dahulu.
Apa jadi jika terlepas wukuf?
Wukuf berbeza daripada rukun lain kerana waktunya tamat sebelum fajar 10 Zulhijjah. Jika terlepas, haji tahun itu luput dan tidak boleh diganti dengan dam. Rujuk pembimbing haji serta-merta untuk langkah seterusnya.
Sumber
Rujukan
- Al-Quran, Surah al-Baqarah, ayat 196 hingga 203. quran.com
- Sahih al-Bukhari, no. 1549 (talbiah). sunnah.com
- Sahih Muslim, no. 1184 (talbiah) dan no. 1218 (hadis Jabir tentang sifat haji Rasulullah SAW). sunnah.com
- Sunan al-Tirmizi, no. 889 (haji itu Arafah) dan no. 3585 (doa hari Arafah). sunnah.com
- Lembaga Tabung Haji, Nota Kursus Asas Haji 1446H, Modul Minggu 05: Wajib-Wajib Haji. tabunghaji.gov.my
- Lembaga Tabung Haji, Nota Kursus Asas Haji 1446H, Modul Minggu 06: Wajib-Wajib Haji. tabunghaji.gov.my
- TH-JAKIM, Soal Jawab Haji, Umrah dan Ziarah (2018).
- Imam al-Nawawi, al-Majmu’ Syarh al-Muhazzab, Kitab al-Hajj.
