Kali pertama membaca buku panduan haji, ramai jemaah tersekat pada istilahnya: afaqi, idhtiba’, nafar awal, naqa’. Mutawwif menyebutnya dengan pantas, dan anda tidak sempat bertanya.
Glosari ini mengumpulkan 65 istilah haji dan umrah yang paling kerap ditemui, disusun dari A hingga Z. Setiap istilah diterangkan dalam satu atau dua ayat, dengan pautan ke panduan penuh jika anda mahu tahu lebih lanjut.
Semakan editorial: 24 Oktober 2026 · Semakan fiqh pakar: dalam proses · Rujukan utama: Nota Kursus Asas Haji 1448H (Lembaga Tabung Haji) dan panduan-panduan AkuIslam dalam Bab Haji & Umrah.
Huruf A
A
| Istilah | Maksud |
|---|---|
| Afaqi | Jemaah yang datang dari luar kawasan miqat, seperti jemaah Malaysia. Wajib berniat ihram sebelum melepasi miqat. Miqat |
| Arafah | Padang di luar Tanah Haram, tempat wukuf pada 9 Zulhijjah. Seluruh kawasannya sah untuk wukuf, kecuali Wadi Uranah. Wukuf di Arafah |
| Ayyam al-Tasyrik | Tiga hari selepas Aidiladha, iaitu 11, 12 dan 13 Zulhijjah. Jemaah bermalam di Mina dan melontar ketiga-tiga jamrah. Hari Tasyrik |
Huruf B
B
| Istilah | Maksud |
|---|---|
| Badal haji, badal umrah | Mengerjakan haji atau umrah bagi pihak orang yang telah meninggal dunia atau uzur kekal. Orang yang membadalkan mesti sudah menunaikan haji atau umrah untuk dirinya sendiri. Badal Haji · Badal Umrah |
| Baqi’ | Tanah perkuburan utama Madinah, di sebelah timur Masjid Nabawi. Ramai sahabat dan ahli keluarga Rasulullah SAW disemadikan di sini. Doa ziarah Baqi’ |
| Bercukur, bergunting | Membuang sekurang-kurangnya tiga helai rambut kepala. Ia rukun haji dan umrah. Lelaki afdal bercukur, wanita bergunting. Kadar bercukur |
Huruf D
D
| Istilah | Maksud |
|---|---|
| Dam | Denda dalam bentuk sembelihan, makanan atau puasa, kerana meninggalkan wajib haji, melanggar larangan ihram, atau kerana mengerjakan haji tamattu’ atau qiran. Ada empat jenis dam. Jenis dam |
| Dam ihsar | Dam bagi jemaah yang terhalang daripada menyempurnakan haji atau umrah, lalu bertahallul sebelum selesai. Dam ihsar |
| Dhuyuf al-Rahman | Tetamu Allah. Gelaran bagi jemaah haji dan umrah. |
Huruf H
H
| Istilah | Maksud |
|---|---|
| Hadyu | Binatang ternakan yang dihadiahkan ke Tanah Haram untuk disembelih sebagai ibadah. Dam haji Tamattu’ dan Qiran juga dinamakan hadyu. Dam, hadyu dan korban |
| Hajar al-Aswad | Batu hitam di penjuru Kaabah, tempat bermula dan berakhirnya setiap pusingan tawaf. Cara tawaf |
| Haji Ifrad | Mengerjakan haji dahulu, kemudian umrah selepas selesai haji. Tidak dikenakan dam jenis haji. Haji Ifrad |
| Haji Qiran | Berniat haji dan umrah serentak dalam satu ihram. Dikenakan dam. Haji Qiran |
| Haji Tamattu’ | Mengerjakan umrah dahulu dalam bulan haji, bertahallul, kemudian berihram haji pada tahun yang sama. Dikenakan dam. Kebanyakan jemaah Malaysia mengerjakan haji ini. Haji Tamattu’ |
| Haji mabrur | Haji yang diterima Allah: dikerjakan dengan betul, ikhlas dan tidak dicemari dosa. Balasannya syurga (Sahih al-Bukhari, no. 1773). Haji mabrur |
| Hari Nahar | 10 Zulhijjah, hari Aidiladha. Jemaah melontar Jamrah Kubra, bercukur, dan boleh mula bertawaf ifadah. Hari Nahar |
| Hari Tarwiyah | 8 Zulhijjah, hari jemaah berihram haji dan bergerak ke Mina atau terus ke Arafah. 8 Zulhijjah |
| Hijr Ismail | Kawasan separuh bulatan berpagar rendah di sisi Kaabah, juga dipanggil Hatim. Tawaf mesti di luarnya; pusingan yang melalui dalamnya tidak sah. Syarat sah tawaf |
Huruf I
I
| Istilah | Maksud |
|---|---|
| Idhtiba’ | Lelaki meletakkan bahagian tengah kain ihram atas di bawah ketiak kanan, dan kedua-dua hujungnya di atas bahu kiri. Sunat ketika tawaf yang diikuti saie. Cara tawaf |
| Ihram | Niat memulakan haji atau umrah. Selepas berniat, larangan ihram mula terpakai. Ihram ialah niat, bukan sekadar pakaian. Ihram haji dan umrah |
| Ihsar | Terhalang daripada menyempurnakan haji atau umrah selepas berihram, sama ada kerana sekatan, sakit atau sebab lain. Dam ihsar |
| Iktikaf | Berdiam di dalam masjid dengan niat iktikaf. Sunat pada bila-bila masa, dan paling afdal pada sepuluh malam terakhir Ramadan. Iktikaf di Haramain |
| Istita’ah | Kemampuan dari segi bekalan, kenderaan, kesihatan dan keselamatan perjalanan. Ia syarat wajib haji. Syarat wajib haji |
Huruf J
J
| Istilah | Maksud |
|---|---|
| Jamrah | Tiga binaan di Mina tempat melontar: Jamrah Ula (Sughra), Jamrah Wusta dan Jamrah Kubra (Aqabah). Cara melontar |
| Jamak dan qasar | Menghimpunkan dua solat dalam satu waktu, dan memendekkan solat empat rakaat kepada dua. Di Arafah, Zuhur dan Asar dijamak taqdim. Amalan wukuf |
Huruf K
K
| Istilah | Maksud |
|---|---|
| Kaabah | Binaan empat segi di tengah Masjidil Haram, kiblat umat Islam dan pusat tawaf. Doa di depan Kaabah |
| Kiswah | Kain hitam bersulam ayat al-Quran yang menutupi Kaabah. Ia diganti setiap tahun. |
| Kursus Asas Haji (KAH) | Kursus Lembaga Tabung Haji untuk bakal jemaah haji, disusun mengikut modul mingguan, daripada sejarah Tanah Suci hingga dam dan tahallul. KAH 1448H |
Huruf M
M
| Istilah | Maksud |
|---|---|
| Mabit | Bermalam. Mabit di Muzdalifah pada malam 10 Zulhijjah dan di Mina pada hari-hari tasyrik ialah wajib haji. Hukum mabit |
| Mahram | Lelaki yang haram berkahwin dengan seseorang wanita buat selama-lamanya, seperti bapa, adik-beradik lelaki dan anak lelaki. Panduan umrah wanita |
| Maktab | Unit pengurusan penempatan jemaah di Masya’ir. Khemah jemaah di Arafah dan Mina dikenal pasti mengikut nombor maktab. |
| Maqam Ibrahim | Batu tempat Nabi Ibrahim AS berdiri ketika membina Kaabah, kini dalam kurungan kaca bertembaga. Sunat solat dua rakaat selepas tawaf di belakangnya. Solat sunat tawaf |
| Masya’ir | Kawasan ibadah haji di luar Masjidil Haram, iaitu Arafah, Muzdalifah dan Mina. Aliran haji |
| Mina | Lembah berkhemah dalam Tanah Haram, antara Makkah dan Muzdalifah. Tempat melontar jamrah dan mabit pada hari-hari tasyrik. Melontar jamrah |
| Miqat | Sempadan untuk berniat ihram. Miqat zamani ialah waktu; miqat makani ialah tempat. Miqat |
| Multazam | Dinding Kaabah antara Hajar al-Aswad dan pintu Kaabah. Antara tempat mustajab berdoa. Doa di depan Kaabah |
| Mutawwif | Pembimbing ibadah yang mengiringi jemaah dalam rombongan haji atau umrah. |
| Muzdalifah | Kawasan dalam Tanah Haram antara Arafah dan Mina. Jemaah mabit di sini selepas wukuf dan mengutip batu untuk melontar. Mabit di Muzdalifah dan Mina |
Huruf N
N
| Istilah | Maksud |
|---|---|
| Nafar awal | Meninggalkan Mina pada 12 Zulhijjah selepas melontar, sebelum matahari terbenam. Syarat nafar |
| Nafar thani | Meninggalkan Mina pada 13 Zulhijjah selepas melontar ketiga-tiga jamrah. Syarat nafar |
| Naqa’ | Tempoh tiada darah di celah-celah haid. Dalam keadaan tertentu, Tabung Haji membenarkan wanita bertawaf ketika naqa’. Naqa’ |
| Niat bersyarat | Niat ihram dengan syarat boleh bertahallul jika terhalang, contohnya kerana sakit atau haid. Juga dipanggil isytirat. Niat bersyarat |
| Nusuk | Aplikasi rasmi kerajaan Arab Saudi untuk permit umrah dan tempahan masuk Raudhah. Permit Raudhah |
Huruf R
R
| Istilah | Maksud |
|---|---|
| Ramal | Lelaki berjalan cepat dengan langkah pendek pada tiga pusingan pertama tawaf yang diikuti saie. Cara tawaf |
| Raudhah | Kawasan di Masjid Nabawi antara rumah Rasulullah SAW dan mimbar baginda, yang disebut sebagai satu taman daripada taman-taman syurga (Sahih al-Bukhari, no. 1196). Masuk Raudhah |
| Rukun haji, rukun umrah | Amalan yang mesti dikerjakan; tidak boleh ditinggalkan atau diganti dengan dam. Rukun haji ada enam, rukun umrah ada lima. Rukun & wajib haji |
| Rukun Yamani | Penjuru Kaabah sebelum penjuru Hajar al-Aswad. Sunat disentuh dengan tangan tanpa dikucup, jika tidak sesak. Sentuhan ketika tawaf |
Huruf S
S
| Istilah | Maksud |
|---|---|
| Saie | Berjalan tujuh kali antara Bukit Safa dan Marwah, bermula di Safa dan berakhir di Marwah, selepas tawaf. Saie |
| Lampu hijau | Penanda lampu hijau di laluan saie, di antara Safa dan Marwah. Lelaki disunatkan berlari-lari anak di kawasan ini. Doa lampu hijau |
| Safari Wukuf | Program Tabung Haji membawa jemaah yang sedang dirawat ke Arafah, supaya mereka sempat berwukuf. Pesakit dan wukuf |
Huruf T
T
| Istilah | Maksud |
|---|---|
| Tahallul | Keluar daripada ihram. Bagi haji ada tahallul awal dan tahallul thani; bagi umrah, tahallul berlaku selepas bercukur atau bergunting. Tahallul umrah · Tahallul haji |
| Talbiah | Bacaan Labbaik Allahumma labbaik yang disunatkan selepas berniat ihram, hingga mula tawaf umrah atau mula melontar Jamrah Kubra bagi haji. Lafaz talbiah |
| Tanah Haram | Kawasan suci di sekeliling Makkah, dan juga di Madinah, yang mempunyai hukum khas seperti larangan memburu dan memotong pokok. Tanah Haram |
| Tanah halal | Kawasan di luar sempadan Tanah Haram, seperti Tan’im, Ji’ranah dan Arafah. Sempadan |
| Tan’im | Kawasan di luar sempadan Tanah Haram, terletak Masjid Aisyah. Miqat umrah yang paling dekat bagi jemaah yang sudah berada di Makkah. Umrah kedua |
| Tawaf | Mengelilingi Kaabah tujuh pusingan, dengan Kaabah di sebelah kiri, bermula dan berakhir di Hajar al-Aswad. Cara tawaf |
| Tawaf qudum | Tawaf selamat datang bagi jemaah haji Ifrad dan Qiran yang tiba di Makkah sebelum wukuf. Hukumnya sunat. Tawaf qudum |
| Tawaf ifadah | Tawaf rukun haji, boleh dikerjakan mulai tengah malam 10 Zulhijjah. Tawaf ifadah |
| Tawaf wada’ | Tawaf selamat tinggal sebelum meninggalkan Makkah. Tawaf wada’ |
| Tertib | Mengikut susunan. Ia salah satu rukun haji dan umrah, contohnya saie mesti selepas tawaf. Rukun haji |
Huruf U
U
| Istilah | Maksud |
|---|---|
| Umrah | Ibadah tawaf, saie dan bercukur atau bergunting yang didahului niat ihram. Boleh dikerjakan sepanjang tahun. Panduan umrah |
Huruf W
W
| Istilah | Maksud |
|---|---|
| Wajib haji | Amalan yang wajib dikerjakan; jika ditinggalkan, haji tetap sah tetapi dikenakan dam. Wajib haji ada enam. Wajib haji |
| Wukuf | Berada di Arafah walau seketika, antara gelincir matahari 9 Zulhijjah hingga terbit fajar 10 Zulhijjah. Rukun haji yang paling utama. Wukuf di Arafah |
Huruf Z
Z
| Istilah | Maksud |
|---|---|
| Zamzam | Air dari telaga di Masjidil Haram yang terpancar untuk Nabi Ismail AS dan ibunya Hajar. Doa minum air zamzam |
| Ziarah Madinah | Kunjungan ke Masjid Nabawi dan makam Rasulullah SAW. Ia bukan rukun atau wajib haji, tetapi sangat dituntut. Ziarah Madinah |
Soal jawab
Soalan Lazim
Apakah beza rukun dan wajib haji?
Rukun mesti dikerjakan dan tidak boleh diganti dengan dam. Jika rukun ditinggalkan, haji tidak sempurna. Wajib haji pula jika ditinggalkan, haji tetap sah tetapi dikenakan dam.
Apakah maksud afaqi?
Afaqi ialah jemaah yang datang dari luar kawasan miqat, seperti jemaah dari Malaysia. Mereka wajib berniat ihram sebelum melepasi miqat.
Apakah beza nafar awal dan nafar thani?
Nafar awal ialah meninggalkan Mina pada 12 Zulhijjah sebelum matahari terbenam. Nafar thani ialah meninggalkan Mina pada 13 Zulhijjah selepas melontar ketiga-tiga jamrah.
Apakah maksud tahallul?
Tahallul ialah keluar daripada ihram, iaitu apabila larangan ihram tidak lagi terpakai. Haji mempunyai tahallul awal dan tahallul thani.
Sumber
Rujukan
- Lembaga Tabung Haji, Nota Kursus Asas Haji 1448H, Modul 1 hingga 11.
- Sahih al-Bukhari, no. 1773 (haji mabrur) dan no. 1196 (Raudhah). sunnah.com
- Panduan-panduan AkuIslam dalam Bab Haji & Umrah, yang dipautkan pada setiap istilah.
