Terpakai wangian, tertutup kepala atau tergunting rambut ketika berihram? Situasi begini sering berlaku, terutama kepada jemaah yang baru pertama kali mengerjakan haji atau umrah. Tanpa panduan yang jelas, ada yang membayar dam walaupun tidak perlu, dan ada pula yang terlepas dam yang sebenarnya wajib.
Panduan dam haji dan umrah ini membantu anda menyemak situasi sendiri: sama ada ia dikenakan dam, jenis dam yang terlibat, harga semasa dan cara membayarnya. Setiap hukum dirujuk kepada Manual Pengurusan Dam Haji (JAWHAR), Soal Jawab Haji TH-JAKIM dan kitab Mazhab Syafi’e. Semoga panduan ini membantu anda, InsyaAllah.
Senarai wajib haji yang dikenakan dam jika ditinggalkan, beserta turutan haji hari demi hari, ada dalam Panduan Haji Lengkap.
Semakan editorial: 24 Oktober 2026 · Semakan fiqh pakar: dalam proses · Rujukan utama: Manual Pengurusan Dam Haji (JAWHAR), Soal Jawab Haji, Umrah dan Ziarah (TH-JAKIM), Nota Kursus Asas Haji Tabung Haji, Minhaj al-Talibin karya Imam al-Nawawi, Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan dan keputusan Muzakarah Haji Peringkat Kebangsaan.
Ringkasan
Dam ialah denda wajib kerana melanggar larangan ihram, meninggalkan perkara wajib haji atau umrah, atau kerana mengerjakan haji Tamattu’ atau Qiran. Kesalahan paling lazim, seperti memotong rambut atau kuku, memakai wangian dan pakaian berjahit, dikenakan Dam Takhyir dan Taqdir: pilih seekor kambing, atau 2 cupak makanan kepada setiap seorang daripada 6 fakir miskin (12 cupak semuanya, kira-kira 8 kg beras), atau puasa 3 hari.
Harga dam haji Tabung Haji musim 1447H: RM810 seekor kibas, dibayar melalui THiJARI atau kaunter TH. Harga musim 1448H belum diumumkan. Cari situasi anda dalam pencari keputusan di bawah, kemudian ikut cara bayar.
Cari situasi anda
Apa Kesalahan yang Dikenakan Dam? Cari Situasi Anda
Pencari keputusan dam
Apa yang berlaku kepada anda?
rambut, kuku, wangi, pelitup, gunting, miqat, haid, tawaf wada
Pakaian, kepala dan muka
Wangian dan minyak
Rambut dan kuku
Ihram dan miqat
Bermalam dan melontar (haji)
Tawaf wada
Hubungan suami isteri
Haji Tamattu’ dan Qiran
Bukan isu dam
Situasi anda tiada di sini, atau masih tidak pasti? Jangan teka. Tanya pembimbing ibadah, mutawwif atau kaunter Tabung Haji sebelum meninggalkan Makkah. Pencari ini memadankan situasi dengan jenis dam menurut Manual Pengurusan Dam Haji (JAWHAR) dan Nota Kursus Asas Haji TH. Ia bukan fatwa. Maksud setiap jenis dam ada dalam jadual empat jenis dam di bawah.
Kenali jenis dam
Empat Jenis Dam dan Kadarnya
Nama setiap jenis dam menerangkan cara membayarnya. Tertib: mesti ikut urutan; pilihan kedua hanya jika tidak mampu yang pertama. Takhyir: boleh memilih. Taqdir: gantiannya sudah ditetapkan syarak. Ta’dil: gantiannya dinilai mengikut harga.
| Jenis dam | Contoh kesalahan | Cara bayar |
|---|---|---|
| Tertib & Taqdir Ikut urutan. Gantian ditetapkan syarak. | Haji Tamattu’ atau Qiran; tidak berniat ihram di miqat; luput wukuf; tidak bermalam di Muzdalifah atau Mina; tidak melontar; meninggalkan tawaf wada tanpa uzur; melanggar nazar. | Seekor kambing, atau 1/7 bahagian lembu atau unta. Jika tidak mampu: puasa 10 hari. Jika tidak mampu berpuasa kerana tua atau sakit kronik: 10 cupak makanan kepada 10 fakir miskin Makkah. Jika tidak mampu langsung: kekal sebagai hutang. |
| Tertib & Ta’dil Ikut urutan. Gantian dinilai ikut harga. | Persetubuhan yang merosakkan umrah, atau haji sebelum tahallul awal. Ihsar: terhalang menyempurnakan haji atau umrah selepas berihram. | Persetubuhan: seekor unta; jika tidak mampu, seekor lembu; kemudian 7 ekor kambing; kemudian makanan senilai seekor unta; kemudian puasa sehari bagi setiap cupak. Ihsar: seekor kambing di tempat terhalang; jika tidak mampu, makanan senilai seekor kambing; kemudian puasa sehari bagi setiap cupak (cara dam ihsar). |
| Takhyir & Taqdir Boleh pilih. Gantian ditetapkan syarak. | 3 helai rambut atau 3 kuku atau lebih sekali gus; lelaki memakai pakaian bersarung atau menutup kepala; wanita menutup muka atau memakai sarung tangan; wangian; minyak pada rambut dan janggut; bercumbu dengan syahwat; bersetubuh selepas tahallul awal; persetubuhan kedua. | Pilih satu: seekor kambing, atau 2 cupak kepada setiap seorang daripada 6 fakir miskin (12 cupak semuanya), atau puasa 3 hari. |
| Takhyir & Ta’dil Boleh pilih. Gantian dinilai ikut harga. | Memburu binatang buruan darat yang halal dimakan; memotong atau mencabut pokok di Tanah Haram. | Pilih satu: binatang ternakan yang setara, atau makanan senilainya, atau puasa sehari bagi setiap cupak. |
Sumber: Manual Pengurusan Dam Haji (JAWHAR), hlm. 16 hingga 19; Nota Kursus Asas Haji 1448H, Modul 5.
Kurang daripada 3 helai rambut atau kuku: secupak bagi setiap satu (Minhaj al-Talibin). Dam Tertib dan Ta’dil kerana persetubuhan ditanggung oleh suami sahaja (JAWHAR, hlm. 17).
Dam ihsar juga Tertib dan Ta’dil, tetapi bermula dengan seekor kambing (JAWHAR, hlm. 17; Minhaj). Susunan Tertib dan Taqdir ikut JAWHAR (hlm. 16). Nota kursus TH meringkaskannya dengan susunan sedikit berbeza; ikut arahan Pembimbing Ibadah anda.
Cara puasa ganti dam
- Dam Takhyir dan Taqdir: 3 hari. Boleh di mana-mana, sama ada di Tanah Suci atau di Malaysia. Tidak perlu berturut-turut.
- Dam Tertib dan Taqdir: 10 hari. 3 hari semasa di Tanah Suci, dan 7 hari selepas pulang ke tanah air.
Bagi haji Tamattu’ dan Qiran, 3 hari itu dalam tempoh haji, iaitu selepas berniat ihram haji, dan sunat sebelum Hari Arafah (Surah al-Baqarah 2:196; Minhaj).
Jangan berpuasa pada 10 Zulhijjah dan hari Tasyrik (11 hingga 13 Zulhijjah), kerana hari Tasyrik ialah hari makan dan minum (Sahih Muslim, no. 1141). Jika 3 hari itu belum dibuat sebelum 10 Zulhijjah, gantikan di tanah air bersama 7 hari. - Tidak sempat berpuasa 3 hari di Tanah Suci? Puasa kesemua 10 hari di Malaysia. Puasa 3 hari dahulu, kemudian berhenti sekurang-kurangnya 4 hari ditambah tempoh perjalanan pulang, barulah puasa 7 hari lagi (Minhaj; Soal Jawab Haji TH-JAKIM).
- Dam Ta’dil: sehari bagi setiap cupak. Kira berapa cupak makanan yang boleh dibeli dengan harga binatang itu.
Di mana dam dilaksanakan
Penyembelihan dan pembahagian daging dilakukan di Tanah Haram Makkah, untuk fakir miskin di sana. Sedekah makanan juga begitu. Hanya dam ihsar dilaksanakan di tempat terhalang. Bagi wanita haid atau pesakit yang terpaksa pulang ke tanah air, Tabung Haji menetapkan dam ihsar dilaksanakan setelah keluar dari Makkah sekurang-kurangnya dua marhalah (81 km) (Nota KAH 1448H, Modul 5). Pembayaran boleh dibuat dari Malaysia, asalkan wakil anda menyembelih di Tanah Haram. Orang yang membayar dam tidak boleh memakan daging damnya sendiri menurut mazhab Syafi’e (JAWHAR, hlm. 20; Minhaj).
Ikut langkah ini
Cara Bayar Dam Haji dan Umrah
Ikut empat langkah ini selepas anda tahu jenis dam. Sembelihan dan sedekah makanan mesti dilaksanakan di Tanah Haram Makkah, kecuali dam ihsar. Puasa boleh dibuat di mana-mana (JAWHAR, hlm. 19 dan 20).
Harga dam haji semasa
Harga semasa · Disemak 19 Oktober 2026
Dam haji dan umrah musim 1447H
- Jemaah haji Tabung Haji: RM810 seekor kibas, bagi haji Tamattu’ dan Qiran. Harga musim 1448H belum diumumkan.
- Cara bayar: aplikasi THiJARI atau kaunter TH, mulai 1 Ramadan. Mulai 1 Syawal, TH membekukan jumlah itu dalam akaun jemaah yang belum membayar, kemudian mendebitnya.
- Pra-syarat visa: kerajaan Arab Saudi mensyaratkan bayaran dam sebelum visa haji Tamattu’ dan Qiran dikeluarkan.
- Haji Ifrad: tiada dam. Jumlah yang sudah didebit dipulangkan selepas pengesahan TH.
- Jemaah umrah atau haji swasta: kupon hady Adahi musim 1447H berharga SR720 seekor. Cara bayar di Langkah 3.
- Secupak makanan: kira-kira 675 gram beras. TH menilainya SR5.00 (kadar rujukan sejak musim 1432H). Jika anda membeli sendiri, ukur ikut berat beras, bukan ikut harga.
Sumber: Berita RTM, 15 Februari 2026; Nota Kursus Asas Haji 1448H, Modul 5. Harga musim 1448H lazimnya diumumkan sekitar Februari. Semak harga semasa dengan TH sebelum membayar.
1
Langkah 1 daripada 4
Kenal pasti kesalahan
Cari situasi anda
Buka pencari keputusan di atas. Cari situasi anda dan catat jenis damnya.
Catat butiran: apa yang berlaku, bila, berapa helai atau kuku, dan sama ada sengaja atau tidak.
Jangan bayar kerana was-was. Dam hanya bagi perkara yang anda yakin berlaku.
Sudah tahu jenis dam anda? Langkah 1 selesai. Langkah 2 ↓
2
Langkah 2 daripada 4
Maklumkan pembimbing
Jemaah haji Tabung Haji
Maklumkan Pembimbing Ibadah di maktab anda. Mereka mengesahkan jenis dam dan menunjukkan saluran bayaran TH.
Jika jenis haji anda berubah, contohnya daripada Tamattu’ kepada Qiran, maklumkan kaunter kewangan TH (TH Modul 9).
Jemaah umrah atau haji swasta (PJH)
Maklumkan mutawwif atau ketua rombongan agensi anda. Tanya sama ada agensi menguruskan dam, dan berapa kosnya.
Jemaah haji melalui PJH: tanya agensi sama ada dam Tamattu’ sudah termasuk dalam harga pakej, dan minta resitnya.
Sudah pulang ke Malaysia
Dam tidak gugur. Dam yang belum dibayar kekal dalam tanggungan (zimmah) sehingga ditunaikan (JAWHAR, hlm. 16).
Hubungi agensi anda, atau Pusat Panggilan TH (THCC) di +603-6207 1919 bagi jemaah TH.
Sudah maklumkan pembimbing? Langkah 2 selesai. Langkah 3 ↓
3
Langkah 3 daripada 4
Pilih cara bayar
Sembelih melalui wakil (paling lazim)
Jemaah TH: bayar melalui saluran TH. Resit bayaran sudah memadai sebagai akad wakil, kerana akad sah dengan perbuatan (Soal Jawab Haji TH-JAKIM).
Jemaah umrah atau swasta: tanya agensi dahulu. Jika agensi tidak menguruskan, bayar sendiri melalui saluran rasmi Arab Saudi, Adahi (adahi.org), yang beroperasi sepanjang tahun dan menyembelih di Makkah. Simpan resit atau kupon digital.
Harga kupon hady (dam binatang) musim haji 1447H ialah SR720 (Ajel, 12 Mei 2026). Harga di luar musim haji mungkin berbeza; semak di laman atau aplikasi sebelum membayar.
Di laman atau aplikasi Adahi, pilih jenis kupon yang betul: Hady bagi dam Haji Tamattu’ atau Qiran, dan Fidyah bagi dam kerana melanggar larangan ihram atau meninggalkan perkara wajib, seperti miqat dan tawaf wada. Jangan pilih Sadaqah atau Udhiyah, kerana kupon itu dikira sedekah atau korban, bukan dam.
Ketika menyerahkan bayaran, niatkan dalam hati jenis dam itu. Jika mahu, lafazkan dalam bahasa sendiri: “Saya wakilkan kepada anda untuk menyembelih seekor kambing sebagai dam (sebutkan sebabnya) bagi pihak saya.”
Berhati-hati dengan tawaran dam yang meragukan. Pastikan pihak itu berdaftar dan benar-benar menyembelih di Tanah Haram (amaran TH, Mei 2024).
Atau sedekah makanan
Dam Takhyir dan Taqdir: 12 cupak, iaitu 2 cupak kepada setiap seorang daripada 6 fakir miskin Tanah Haram. Secupak lebih kurang 675 gram beras (Pejabat Mufti Perak), jadi setiap orang menerima kira-kira 1.35 kg, dan jumlahnya kira-kira 8.1 kg. Dengan nilai rujukan TH SR5 secupak, jumlahnya kira-kira SR60.
1 atau 2 helai rambut atau kuku: secupak bagi setiap satu, iaitu kira-kira 675 gram beras (nilai rujukan TH: SR5).
Makanan itu mesti sampai kepada fakir miskin yang berada di Tanah Haram Makkah. Anda boleh memberikannya sendiri, contohnya kepada petugas kebersihan Masjidil Haram yang miskin. Berikan makanan seperti beras atau roti.
Jika penerima tidak mahu menerima makanan, boleh diberi wang senilai harga makanan itu, iaitu SR5 bagi secupak (Soal Jawab Haji TH-JAKIM, soalan 40.19). Tiada resit diperlukan. Cukup catat tarikh, jumlah dan jenis dam.
Jika tidak sempat, wakilkan pembelian dan pengagihan makanan kepada agensi atau mutawwif.
Atau puasa
Dam Takhyir dan Taqdir: puasa 3 hari, di mana-mana, termasuk di Malaysia.
Dam Tertib dan Taqdir: puasa hanya jika tidak mampu menyembelih. Bilangannya 10 hari (cara puasa).
Berniat pada malam hari sebelum fajar, kerana ini puasa wajib. Contoh lafaz: “Sahaja aku berpuasa esok hari sebagai ganti dam kerana Allah Taala.”
Sudah membayar atau mula berpuasa? Langkah 3 selesai. Langkah 4 ↓
4
Langkah 4 daripada 4
Catat apa yang sudah dibayar
Catat dan simpan bukti
Resit bukan syarat sah dam. Ia berguna apabila anda membayar melalui wakil, supaya anda pasti dam itu benar-benar ditunaikan: simpan resit THiJARI, kupon Adahi atau resit agensi.
Jika anda sendiri memberi makanan kepada fakir miskin di Tanah Haram, cukup catat tarikh, jumlah dan jenis dam.
Jika belum sempat membayar sebelum pulang, wakilkan secepat mungkin. Melambatkan dam tanpa uzur adalah makruh (JAWHAR, hlm. 20).
Semak sebelum meninggalkan Makkah
Senarai ini membantu anda mencatat tindakan. Tanda semak bukan pengesahan bahawa dam telah selesai; semak jenis dam, baki puasa atau bukti pelaksanaan oleh wakil. Tanda disimpan dalam telefon anda sahaja.
- Semua kesalahan sudah saya maklumkan kepada pembimbing
- Dam Tamattu’ atau Qiran sudah dibayar, jika berkenaan Jemaah TH: semak resit THiJARI
- Dam kesalahan lain sudah dibayar atau diwakilkan
- Bayaran sudah dicatat Resit atau kupon jika melalui wakil; catatan sendiri jika anda memberi makanan terus
- Jika memilih puasa: tarikh puasa sudah dirancang Bilangan hari dan tempatnya ikut jenis dam
Sudah dicatat? Semak baki tindakan mengikut jenis dam. Seterusnya ↓
Mencari agensi untuk perjalanan akan datang? Semasa memilih agensi umrah, atau menyemak senarai PJH berlesen, tanya sama ada agensi membantu urusan dam.
Dosa & dam
Sengaja, Lupa atau Tidak Tahu: Berdosa dan Dam
Larangan ihram terbahagi kepada dua jenis. Jenis inilah yang menentukan sama ada dam gugur kerana lupa atau tidak tahu:
- Bersenang-senang (taraffuh): wangian, minyak rambut, pakaian bersarung, menutup kepala bagi lelaki, menutup muka dan memakai sarung tangan bagi wanita. Jika kerana lupa atau tidak tahu, dan dihentikan sebaik sedar: tidak berdosa dan tiada dam.
- Merosakkan (itlaf): membuang rambut atau bulu, memotong kuku, memburu dan memotong pokok di Tanah Haram. Jika kerana lupa atau tidak tahu: tidak berdosa, tetapi dam atau fidyah tetap wajib.
Sumber: Nota Kursus Asas Haji 1448H, Modul 5; Irsyad Hukum Khas Haji dan Korban Siri ke-109 (13 Mei 2026), yang memetik al-Majmu’ dan Mughni al-Muhtaj.
| Hukum | Contoh |
|---|---|
| Tidak berdosaTiada dam | Larangan taraffuh kerana lupa, jahil atau terpaksa. Lelaki memakai seluar kerana tiada kain ihram (Sahih al-Bukhari, no. 1841). Perca kain bagi penghidap kencing tidak lawas. Membunuh binatang buruan yang menyerang. |
| BerdosaTiada dam | Akad nikah (akadnya tidak sah). Memandang dengan syahwat. Membantu orang lain memburu, walaupun dengan menunjukkan arah. |
| Tidak berdosaDam | Larangan itlaf kerana lupa atau jahil, seperti rambut dan kuku. Memakai pakaian berjahit, atau wanita menutup muka, kerana hajat seperti sakit. Bercukur kerana sakit (Surah al-Baqarah 2:196). |
| BerdosaDam | Melanggar mana-mana larangan dengan sengaja, tanpa hajat. |
Dam menampung kekurangan ibadah, tetapi tidak menghapuskan dosa. Orang yang melanggar dengan sengaja perlu bertaubat, selain membayar dam.
Terhalang
Dam Ihsar: Terhalang Menyempurnakan Haji atau Umrah
Ihsar ialah keadaan orang yang sudah berniat ihram tetapi dihalang daripada menyempurnakan haji atau umrah oleh halangan luar, seperti musuh atau pihak berkuasa. Dalam mazhab Syafi’e, sakit atau haid sahaja tidak membolehkan tahallul, kecuali jika disyaratkan ketika berniat (Minhaj al-Talibin: وَلَا تَحَلُّلَ بِالمَرَضِ).
Namun, bagi jemaah haji yang masih haid dan terpaksa pulang sebelum tawaf ifadah, Nota Kursus Asas Haji 1448H, Modul 9 menyenaraikan lima pilihan: menangguhkan penerbangan, tawaf ketika naqa’, berpegang kepada pendapat bahawa cecair kuning dan keruh bukan haid, tahallul dengan dam ihsar, atau bertaklid kepada mazhab Hanafi dengan dam seekor unta. Bagi jemaah umrah, sahkan dengan pembimbing ibadah sama ada kaedah ini terpakai.
Cara membayar dam ihsar, ikut urutan ini:
- Sembelih seekor kambing di tempat terhalang, dan bahagikan dagingnya kepada fakir miskin di situ. Kemudian bercukur atau bergunting dengan niat tahallul. Contoh lafaz niat: “Aku menyembelih kambing ini sebagai dam ihsar untuk tahallul daripada ihram haji (atau umrah) aku.”
- Jika tidak mampu, beli makanan senilai seekor kambing dan bahagikan kepada fakir miskin di tempat itu, kemudian bercukur atau bergunting dengan niat tahallul. Lafaz: “Aku bersedekah makanan ini sebagai ganti dam ihsar untuk tahallul aku.”
- Jika tidak mampu juga, berpuasa sehari bagi setiap cupak makanan yang boleh dibeli dengan nilai seekor kambing, dan bercukur atau bergunting dengan niat tahallul. Lafaz: “Aku berpuasa esok hari sebagai ganti dam ihsar untuk tahallul aku.” Anda boleh bertahallul serta-merta walaupun puasa belum selesai (Minhaj: وَلَهُ التَّحَلُّلُ فِي الحَالِ فِي الْأَظْهَرِ).
Susunan ini ikut Minhaj al-Talibin dan JAWHAR (hlm. 18). Tempat dan masa tahallul ini perlu disahkan dengan Pembimbing Ibadah sebelum anda bertolak. Jika haji atau umrah itu yang wajib, ia perlu disempurnakan semula apabila mampu.
Dam ihsar berbeza daripada niat bersyarat. Orang yang berniat bersyarat, kemudian syaratnya berlaku (contohnya sakit atau haid), bertahallul tanpa dam kecuali dia mensyaratkan dam. Namun bagi ihsar sebenar, iaitu dihalang oleh pihak luar, dam ihsar tetap wajib walaupun dia berniat bersyarat (panduan niat bersyarat).
Binatang dam
Syarat Binatang Dam
Syaratnya sama seperti binatang korban:
- Jenis: unta, lembu, kerbau, kambing atau kibas (biri-biri).
- Umur: unta cukup 5 tahun masuk 6; lembu, kerbau dan kambing cukup 2 tahun masuk 3; kibas cukup 1 tahun masuk 2, atau sudah bersalin gigi hadapan.
- Sihat: tidak cacat, tidak terlalu kurus, tidak tempang, dan tidak terputus telinga, ekor atau lidah.
- Bahagian: seekor kambing atau kibas untuk satu dam. Seekor lembu atau unta boleh dikongsi untuk 7 dam yang masing-masing bernilai seekor kambing.
Berniat dam dan jenisnya ketika binatang disembelih, atau ketika menyerahkan bayaran kepada wakil.
Dam, hadyu & korban
Beza Dam, Hadyu dan Korban Semasa Haji
Ketiga-tiganya melibatkan sembelihan binatang pada musim haji, jadi istilahnya sering bercampur. Hukum, tempat dan cara mengagihkan dagingnya berbeza.
Hadyu ialah binatang ternakan yang dihadiahkan ke Tanah Haram untuk disembelih sebagai ibadah. Al-Quran menamakan dam haji Tamattu’ dan Qiran sebagai hadyu: “maka (wajiblah) hadyu yang mudah didapati” (al-Baqarah: 196). Sebab itu kupon dam Tamattu’ di Adahi dinamakan Hady.
| Perkara | Dam | Korban |
|---|---|---|
| Hukum | Wajib: haji Tamattu’, Qiran, atau kerana kesalahan | Sunat muakkad, termasuk bagi jemaah haji |
| Tempat sembelih | Tanah Haram Makkah | Di mana-mana, termasuk di Malaysia melalui wakil |
| Waktu | Tamattu’: afdal Hari Nahar. Kesalahan: segera, jangan dilambatkan | Pagi 10 hingga terbenam matahari 13 Zulhijjah |
| Daging | Semua untuk fakir miskin Tanah Haram. Yang membayar tidak boleh makan | Sunat makan sedikit, selebihnya disedekahkan |
Sumber jadual: Minhaj al-Talibin (Kitab al-Hajj dan Kitab al-Udhiyah); Mukhtasar Tuhfat al-Muhtaj, 1/590; Mughni al-Muhtaj, 2/310; JAWHAR, Manual Pengurusan Dam Haji, hlm. 19 hingga 20.
Dam tidak menggantikan korban. Jemaah haji Tamattu’ yang sudah membayar dam masih disunatkan berkorban. Al-Nawawi menegaskan bahawa korban sunat bagi jemaah haji di Mina sama seperti orang lain (al-Majmu’, 8/383). Korban boleh diwakilkan kepada keluarga di Malaysia. Pada musim 1447H, TH juga menawarkan korban di Tanah Suci pada kadar RM810 seekor kibas, dibuka kepada semua pendeposit TH melalui saluran yang sama dengan dam (Berita RTM, 15 Februari 2026).
Hadyu sunat pula ialah binatang yang dihadiahkan ke Tanah Haram secara sukarela. Ia sunat bagi sesiapa yang menuju ke Makkah, lebih-lebih lagi jemaah haji, dan tidak menjadi wajib kecuali dinazarkan (I’anat al-Talibin, 2/375). Berbeza dengan dam, pemiliknya boleh makan daripada hadyu sunat. Amalan ini jarang dilakukan oleh jemaah Malaysia hari ini.
Ketika membayar
- Bayaran korban tidak menunaikan dam Tamattu’, dan bayaran dam tidak dikira korban. Bayar kedua-duanya secara berasingan.
- Di Adahi, kupon Udhiyah ialah korban. Untuk dam, pilih Hady atau Fidyah (lihat cara bayar dam).
- Niatkan jenis ibadah itu, sama ada dam atau korban, ketika menyerahkan bayaran kepada wakil.
Panduan penuhIbadah KorbanLafaz niat, hukum, syarat dan waktu korban
Soal jawab
Soalan Lazim
Berapa harga dam haji tahun ini?
Bagi jemaah Tabung Haji musim 1447H (2026), RM810 seekor kibas, dibayar melalui THiJARI atau kaunter TH mulai 1 Ramadan. Ia pra-syarat visa bagi haji Tamattu’ dan Qiran. Harga musim 1448H belum diumumkan pada 19 Oktober 2026.
Wanita memakai pelitup muka ketika ihram, kena dam?
Ketika wabak, apabila pelitup muka perlu dipakai untuk mencegah jangkitan, tiada dam (Muzakarah Haji ke-37, 2022). Jika dipakai kerana hajat lain seperti batuk atau sakit, tidak berdosa, tetapi dam tetap dikenakan. Jika dipakai dengan sengaja atas pilihan sendiri, berdosa dan dikenakan Dam Takhyir dan Taqdir.
Bolehkah menggunakan sabun atau pembersih tangan (hand sanitiser) berbau ketika ihram?
Jika terpakai kerana lupa, basuh segera dan tiada dam. Soal Jawab Haji TH-JAKIM (soalan 22.12) dan sebahagian ulama semasa mengharuskan sabun mandi berbau untuk membersih kerana tujuannya bukan berwangi-wangian. Gunakan sabun dan pembersih tangan tanpa pewangi untuk keluar daripada khilaf.
Rambut gugur ketika mandi semasa ihram, kena dam?
Jika gugur sendiri tanpa digosok, tiada dam. Jika gugur kerana digosok atau disikat: secupak bagi sehelai, dua cupak bagi dua helai, dan Dam Takhyir dan Taqdir bagi tiga helai atau lebih, walaupun tidak sengaja.
Saya tertidur ketika pesawat melintasi miqat. Apa perlu dibuat?
Berniat sebaik sedar. Jika anda kembali ke miqat dalam keadaan berihram sebelum memulakan tawaf, dam gugur. Jika tidak, dikenakan Dam Tertib dan Taqdir: seekor kambing, atau puasa 10 hari jika tidak mampu.
Saya lupa membayar dam Tamattu’ bertahun dahulu. Masih wajib?
Ya. Dam yang belum dibayar kekal dalam tanggungan (zimmah) sehingga ditunaikan (JAWHAR, hlm. 16). Wakilkan kepada pihak yang menyembelih di Tanah Haram Makkah, seperti agensi yang dipercayai atau saluran rasmi Adahi.
Bolehkah membayar dam dengan wang atau mengupah orang?
Boleh membayar wang kepada wakil, seperti TH, agensi atau Adahi, yang membeli dan menyembelih binatang, atau membeli makanan, bagi pihak anda. Ini akad wakalah dan sah.
Bagi dam makanan, asalnya diberi makanan. Jika fakir miskin di Tanah Haram tidak mahu menerima makanan, anda boleh memberi wang senilai harga makanan itu terus kepadanya, contohnya petugas kebersihan Masjidil Haram yang miskin (Soal Jawab Haji TH-JAKIM, soalan 40.19).
Bolehkah puasa dam dibuat di Malaysia?
Boleh. Puasa 3 hari bagi Dam Takhyir dan Taqdir boleh dibuat di mana-mana. Bagi Dam Tertib dan Taqdir, 7 hari dibuat selepas pulang; jika 3 hari tidak sempat dibuat di Tanah Suci, kesemua 10 hari dibuat di Malaysia dengan selang selepas 3 hari pertama.
Saya mengulangi kesalahan yang sama beberapa kali sebelum membayar dam. Berapa dam?
Jika kesalahan sejenis dilakukan berturut-turut dalam satu masa dan tempat, ia dikira satu dam. Jika dilakukan pada masa berlainan, setiap satu boleh dikira berasingan, termasuk rambut dan kuku. Sahkan bilangannya dengan pembimbing ibadah.
Saya membuat beberapa umrah sebelum haji Tamattu’. Berapa kali dam Tamattu’?
Sekali sahaja, walaupun umrah dibuat berkali-kali. Umrah sunat selepas haji juga tidak menambah dam Tamattu’.
Bolehkah dam Tamattu’ menampung kesalahan lain?
Tidak. Setiap dam berasingan. Dam Tamattu’ tidak menampung dam bagi kesalahan lain (Soal Jawab Haji TH-JAKIM).
Saya sudah bayar dam Tamattu’. Perlukah berkorban lagi?
Tidak wajib, tetapi masih sunat. Dam ialah kewajipan haji Tamattu’, manakala korban ialah ibadah sunat yang berasingan (al-Majmu’, 8/383). Korban boleh diwakilkan kepada keluarga di Malaysia atau dibuat melalui TH di Tanah Suci.
Sumber
Rujukan
- Al-Quran, Surah al-Baqarah, ayat 196. quran.com
- Sahih Muslim, no. 1189 (wangian sebelum ihram), sunnah.com; no. 1409 (larangan akad nikah), sunnah.com; no. 1141 (hari Tasyrik hari makan dan minum), sunnah.com
- Sahih al-Bukhari, no. 1841 (seluar bagi yang tiada kain ihram), sunnah.com; no. 1755 (wanita haid dan tawaf wada), sunnah.com
- Jabatan Wakaf, Zakat dan Haji (JAWHAR), Manual Pengurusan Dam Haji, hlm. 14 hingga 23 dan glosari. jawhar.gov.my
- Lembaga Tabung Haji, Nota Kursus Asas Haji 1448H, Modul 5: jenis dam, kadar secupak SR5.00, itlaf dan taraffuh. e-Bimbingan Haji TH (log masuk sebagai pelawat)
- Lembaga Tabung Haji, Nota Kursus Asas Haji 1448H, Modul 9: wanita haid dan tawaf ifadah (lima pilihan), Tamattu’ kepada Qiran. e-Bimbingan Haji TH (log masuk sebagai pelawat)
- Lembaga Tabung Haji, Nota Kursus Asas Haji 1448H, Modul 10: tawaf wada, tempoh 12 dan 24 jam. e-Bimbingan Haji TH (log masuk sebagai pelawat)
- Berita RTM, Bayaran Dam Haji Ditetapkan RM810 bagi Seekor Kibas, Mula Bayar 1 Ramadan (15 Februari 2026). berita.rtm.gov.my
- Lembaga Tabung Haji, kenyataan media Perkhidmatan Bayaran Dam dan Qurban melalui THiJARI (7 Mei 2024).
- Projek Adahi (Projek Arab Saudi bagi Pemanfaatan Hady dan Adahi), About Adahi. adahi.org; harga kupon hady 1447H: Ajel, 12 Mei 2026. ajel.sa
- The Vibes, No penalty for women wearing face mask in ihram: TH (9 Jun 2022): keputusan Muzakarah Haji ke-37. thevibes.com
- Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan, Irsyad Hukum Khas Haji dan Korban Siri ke-109: Melanggar Larangan Ihram kerana Terlupa (13 Mei 2026). muftiwp.gov.my
- Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan, Irsyad al-Fatwa Haji dan Korban Siri 25: Kain Ihram yang Dibasuh dengan Pelembut (8 Ogos 2019). muftiwp.gov.my
- Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan, Irsyad al-Fatwa Haji dan Korban Siri ke-32: Niat Bersyarat Ketika Mengerjakan Ibadah Umrah. muftiwp.gov.my
- Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan, Al-Kafi #844: Niat Ihram di Rumah Sendiri. muftiwp.gov.my
- Al-Nawawi, Minhaj al-Talibin, Kitab al-Hajj: larangan ihram, kadar sehelai rambut, miqat, mabit, melontar, tawaf wada, dam Tamattu’ dan ihsar. alminhaji.com
- Jawatankuasa Penasihat Ibadah Haji (TH-JAKIM), Soal Jawab Haji, Umrah dan Ziarah, edisi kemas kini 2018: soalan 22.12, 25.34, 33.1, 33.3, 39.6, 39.7, 40.6, 40.14, 40.19, 40.23, 41.1 dan 42.1.
- Lembaga Tabung Haji, Nota Kursus Asas Haji 1448H, Minggu 6: syarat Nafar Awal. tabunghaji.gov.my
- Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan, Irsyad al-Fatwa Khas Haji dan Korban Siri ke-68: Hukum Memakai Pelitup Muka ketika dalam Ihram. muftiwp.gov.my
- Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan, Irsyad Hukum Khas Haji dan Korban Siri ke-100: Hukum Tertidur selepas Mengerjakan Tawaf Wada. muftiwp.gov.my
- Pejabat Mufti Negeri Perak, Fidyah Puasa (Minda Mufti, Mac 2017): satu cupak bersamaan 675 gram. mufti.perak.gov.my
- Saudi Post, Hajj Meat (Adahi): jenis kupon Hady, Fidyah, Udhiyah dan Sadaqah. splonline.com.sa
- Al-Nawawi, al-Majmu’ Syarh al-Muhazzab, 8/383: korban sunat bagi jemaah haji di Mina, dinukil dalam Dar al-Ifta Mesir, fatwa no. 7708 (19 Jun 2023). dar-alifta.org
- Al-Bakri al-Dimyati, I’anat al-Talibin, 2/375: sunat hadyu bagi yang menuju ke Makkah. al-Maktabah al-Syamilah
- Al-Khatib al-Syirbini, Mughni al-Muhtaj, 2/310: larangan memakan dam, dinukil dalam Dar al-Ifta Mesir, fatwa no. 8625 (14 April 2025). dar-alifta.org
- Dar al-Ifta Mesir, fatwa no. 8603 (25 Mac 2025): memakan hadyu sunat. dar-alifta.org
Assalamu’alaikum,
Saya telah berniat ihram umrah. Setibanya di pintu masuk Masjidil Haram, dalam kesesakan tersebut, bahu saya telah disentuh oleh seorang wanita. Sememangnya saya telah berniat awal, dengan wuduk yang ada, saya mengikut mazhab hanafi (maaf jika tersalah) yang tidak batal wuduk jika tersentuh lelaki & perempuan.
Saya terus melakukan umrah dengan tawaf, saei & tahallul selepas itu.
Persoalan saya;
Adakan sah umrah saya setelah kejadian sentuhan oleh wanita tersebut?
Sekiranya tidak sah, apakah dam yang dikenakan?
Mohon pencerahan, terima kasih.
Waalaikumussalam Tuan Tajuddin.
Berdasarkan situasi yang tuan ceritakan, umrah tuan sah, insya-Allah, dan tidak dikenakan dam.
Jika sentuhan pada bahu itu berlapik kain ihram, wuduk tidak batal menurut Mazhab Syafi‘i. Sekiranya berlaku sentuhan kulit tanpa lapik sekalipun, sentuhan yang tidak disengajakan dan tanpa syahwat dalam keadaan sesak mendapat keringanan. Muzakarah Haji juga membenarkan penggunaan pandangan dalam Mazhab Syafi‘i yang menyatakan wuduk tidak batal dalam keadaan masyaqqah seperti kesesakan ketika tawaf.
Pandangan tersebut turut selaras dengan Mazhab Hanafi, yang menyatakan sentuhan antara lelaki dengan wanita semata-mata tidak membatalkan wuduk.
Oleh itu, wuduk dan tawaf tuan dikira sah. Sa‘i serta tahallul selepasnya juga sah. Sentuhan yang tidak disengajakan itu bukan pelanggaran ihram yang mewajibkan dam.
Tuan tidak perlu mengulang umrah atau membayar dam atas kejadian tersebut.
Wallahu a‘lam.
Alhamdulillaah…terima kasih atas maklumbalas tuan.
Alhamdulillah, sama-sama Tuan Tajuddin. Semoga penjelasan tersebut membantu menenangkan hati tuan. Semoga Allah menerima ibadah umrah tuan serta mengurniakan peluang untuk kembali menjadi tetamu-Nya. Amin.
Saya nak tanya tentang jika sebelum melakukan umrah ada buat niat bersyarat di miqat, namun ketika niat ada rasa cecair keluar, (keputihan ) selepas itu terus buat tawaf , saei dan bertahalul.Setelah pulang ke hotel, ada kesan coklat/spot di seluar. Adakah tawaf tu sah atau tidak?
Adakah tawaf tu batal ? Adakah cairan tu dikira najis kerana selepas ada cairan keluar tu tak berisinjak. Adakah dikenakan dam unta? Berlaku pada tahun 2016 (Umrah pertama dan kedua -alhamdulillah) yang ada masalah Umrah ke-3 dan pada 2019 ada buat umrah lagi (Alhamdulillah ok). Tapi tak pasti bila keluar cairan berwarna coklat tu sebelum tawaf, ketika tawaf atau lepas tahalul. Ya saya mmg berdosa sgt.
Jika sudah lama semua pantang larang ihram dan di langgar kena bayar setiap kesalahan ke ustaz?
Terima kasih ustaz, mohon berikan jawapan berapa byk perlu dibayar dam kerana sudah lama. Macam mana nak kira semua dam 13 larangan ihram tu ustaz setelah bertahun. Kalau bertakliq dengan mazhab imam hanafi sekarang boleh ke ustaz Dan saya kena bayar dam ke? Nak bayar dimana? Ketika itu saya berihram ke? Selamat beberapa tahun?
Waalaikumussalam Puan Ieda.
Kes ini tidak boleh diputuskan hanya berdasarkan kesan coklat yang ditemui selepas pulang ke hotel. Status umrah puan bergantung pada beberapa perkara, termasuk jenis cecair tersebut, bila ia benar-benar keluar, kedudukannya dalam kitaran haid, lafaz sebenar niat bersyarat dan sama ada syarat yang disebut dalam niat itu benar-benar berlaku.
Kesan coklat yang hanya ditemui kemudian tidak dengan sendirinya membuktikan bahawa puan telah berhaid atau bernajis ketika tawaf. Pada masa yang sama, niat bersyarat juga tidak secara automatik menjadikan seseorang keluar daripada ihram hanya kerana terasa ada cecair.
Oleh sebab perkara ini melibatkan kemungkinan sah atau tidak tawaf, status tahallul dan hukum dam, puan perlu merujuk terus kepada Unit Bimbingan Ibadat Tabung Haji atau Pejabat Mufti. Sediakan maklumat berikut: lafaz sebenar niat bersyarat, tarikh dan kebiasaan haid, bila cecair mula dirasakan, bila kesan coklat ditemui, sama ada puan yakin ia keluar dari bahagian dalam sebelum tawaf, dan larangan ihram yang benar-benar dilakukan.
Jangan terus menganggap puan berada dalam ihram selama bertahun-tahun, mengira kesemua 13 larangan atau membayar dam unta berdasarkan andaian. Jenis dan jumlah dam hanya boleh ditentukan selepas status tawaf serta tahallul dipastikan. Bertaklid kepada mazhab lain selepas sesuatu kejadian juga mempunyai syarat dan tidak wajar diputuskan sendiri.
Semoga Allah memudahkan puan mendapatkan penjelasan yang tepat dan menenangkan hati puan. Wallahu a‘lam.
Waalaikumussalam puan.
1/ Dalam mazhab Syafi‘e, menutup muka (seperti memakai mask) ketika ihram termasuk larangan bagi wanita. Jika puan pakai kerana hajat (batuk/sakit), ia dibenarkan tetapi tetap wajib fidyah/dam (tanpa dosa kerana ada keperluan).
2/ Boleh, kerana fidyah/dam bagi larangan ini termasuk takhyir & taqdir: pilih salah satu iaitu sembelih seekor kambing, atau beri makan 6 orang fakir miskin (2 cupak setiap seorang), atau puasa 3 hari.
Wallahu a‘lam.
Waalaikumussalam warahmatullahi wabarakatuh puan Ana.Maksud “bukan isu dam ihsar” ialah ihsar berlaku apabila seseorang yang sudah berihram benar-benar terhalang daripada menyempurnakan manasik (contoh: dihalang oleh pihak berkuasa atau halangan keselamatan; dalam mazhab Syafi‘e, sakit semata-mata tidak termasuk ihsar kecuali disyaratkan ketika berniat). Dalam kes puan, isu utamanya bukan “terhalang”, tetapi sah atau tidak sahnya tawaf kerana persoalan wuduk.1/ Jika puan sekadar syak/waswas (tidak ada keyakinan jelas wuduk memang batal ketika tawaf), maka pegang kaedah fiqh: yakin tidak hilang dengan syak. Umrah puan dikira sah, puan sudah keluar daripada ihram, dan puan tidak tertanggung dam. Jika puan sudah buat sembelihan/infak yang puan niatkan sebagai “dam ihsar”, ia tidak merosakkan apa-apa; ia jatuh sebagai sedekah (insyaAllah berpahala), cuma bukan dam wajib.2/ Jika (dan hanya jika) puan benar-benar yakin wuduk memang batal semasa tawaf dan puan meneruskan tawaf, maka tawaf itu tidak sah. Dalam mazhab Syafi‘e, sa‘i bergantung kepada tawaf, maka puan perlu kembali ke Makkah apabila berkemampuan untuk ulang tawaf dan sa‘i, kemudian bertahallul (bergunting) dengan betul. Selagi belum disempurnakan, larangan ihram masih terpakai. Dalam keadaan begini, “ihsar” biasanya tidak dipakai melainkan memang ada halangan syarie yang benar-benar menghalang puan kembali; perkara ini elok disahkan dengan pembimbing bertauliah/Tabung Haji kerana bergantung pada butiran keadaan puan.Kalau puan tidak pasti (sekadar syak), jangan anggap puan masih ihram. Pegang pada yang pasti, dan jangan hukum diri dengan sangkaan.Wallahu a‘lam.
1.Seorg wanita memakai mask kerana batuk semasa dlm ihram adakah dikenakan dam
2. Bolehkah membayar dam secara berinfak makanan