Panduan ini menerangkan sama ada orang yang jauh daripada Makkah wajib menghadap tepat kepada binaan Kaabah, maksud ‘ain dan jihah Kaabah, serta kedudukan solat apabila arah kiblat tersasar sedikit.
Penjelasan disusun menurut pandangan Mazhab Syafie yang lazim diamalkan di Malaysia, dengan catatan ringkas apabila terdapat khilaf dan perbezaan pandangan.
Matlamatnya ialah membantu anda berusaha menentukan arah kiblat dengan betul tanpa terperangkap dalam ketepatan angka yang menimbulkan waswas.
Jawapan Ringkas
- Bagi orang yang jauh daripada Makkah, anda tidak dituntut mencapai ketepatan sifar darjah kepada binaan Kaabah.
- Yang dituntut ialah berusaha bersungguh-sungguh dengan alat dan maklumat yang ada, kemudian menghadap ke arah yang paling diyakini.
- Tersasar sedikit selepas berusaha tidak membatalkan solat; Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan menyatakan bahawa ia “tidak memudaratkan kesahihan solat”.[1]
Teruskan membaca untuk memahami asasnya supaya anda lebih tenang setiap kali menggunakan aplikasi atau kompas kiblat.
Dua Istilah Yang Perlu Difahami
Perbincangan ini berlegar sekitar dua istilah yang bunyinya hampir sama tetapi maksudnya berbeza.
- ‘Ain Kaabah bermaksud Kaabah itu sendiri, binaan batu setinggi kira-kira 13 meter di tengah Masjidil Haram. Menghadap ‘ain bermakna badan anda benar-benar terarah kepada bangunan itu.
- Jihah Kaabah bermaksud arah Kaabah. Menghadap jihah bermakna anda menghadap ke sebelah sana, tanpa dituntut tepat kepada bangunannya.
Perbezaan ini kelihatan halus, tetapi ia yang menentukan sama ada anda perlu risau tentang tiga darjah atau tidak.
Pendirian Mazhab Syafie
Mazhab Syafie mengambil pendirian yang lebih ketat daripada tiga mazhab lain. Dalam mazhab ini, kewajipan menghadap ‘ain Kaabah tidak gugur hanya kerana seseorang berada jauh.
Tetapi di sinilah kuncinya, dan ia sering terlepas pandang. Yang dituntut bagi orang jauh bukan yakin, tetapi zan yang terhasil daripada ijtihad. Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan menyusunnya kepada tiga keadaan:[2]
| Kedudukan | Yang dituntut |
|---|---|
| Dalam Masjidil Haram | Yakin, kerana Kaabah dapat dilihat |
| Berhampiran Makkah | Zan, berdasarkan petunjuk yang ada |
| Jauh seperti Malaysia | Menghadap ke arah tanah suci Makkah |
Kitab al-Fiqh al-Manhaji meringkaskannya begini: “yang berhampiran dengan Kaabah wajib menghadap Kaabah tersebut dengan yakin manakala yang jauh dari Kaabah wajib menghadapnya dengan berpandukan petunjuk-petunjuk yang kukuh.”[3]
Perlu disebut juga bahawa dalam mazhab Syafie sendiri terdapat pandangan kedua yang memadai dengan jihah bagi orang jauh. Ia diriwayatkan melalui Imam al-Muzani dan dipilih oleh Abu al-Hasan al-Juri.[4] Pandangan ini bukan pandangan arus perdana mazhab, tetapi kewujudannya menunjukkan perkara ini memang ada ruang khilaf sejak dahulu, bukan perkara yang para ulama sepakat menuntut ketepatan mutlak.
Pendirian Mazhab Lain
Mazhab Hanafi, Maliki dan Hanbali memadai dengan jihah bagi orang yang jauh. Ukuran mereka lebih longgar: memadai sebahagian wajah terarah ke Kaabah.[4]
Fatwa Negeri Perlis mengambil pendirian yang serupa, berdasarkan hadis “antara timur dan barat itu kiblat”, lalu menetapkan had 45 darjah ke kiri atau ke kanan:
“Selagi mana seseorang menghadap ke arah Masjidilharam, maka solatnya sah. Tidak disyaratkan kesahihan solatnya itu dengan dia menghadap tepat ke Masjidilharam.”[5]
Perlu diingat bahawa Perlis tidak terikat dengan mazhab Syafie seperti negeri-negeri lain di Malaysia. Jadi angka 45 darjah itu bukan pendirian arus perdana Syafie, dan tidak sesuai dijadikan sandaran umum di negeri yang bermazhab Syafie. Ia disebut di sini supaya anda faham mengapa angka yang berbeza kadangkala kedengaran daripada pihak yang berbeza.
Dari Mana Datangnya Angka Tiga Darjah?
Angka ini sering disebut di Malaysia dan sering disalahfaham.
Ia datang daripada Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan kali ke-79, yang bersidang pada 6 hingga 8 September 2007.[6] Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan pula menyatakan sudut kiblat bagi Malaysia berada antara 291 hingga 293 darjah dari utara benar.[2]
Perkara yang paling penting untuk difahami: piawai tiga darjah itu ialah garis panduan pentadbiran untuk pembinaan dan penyemakan masjid, bukan syarat sah solat ke atas individu.[6]
Ia ditujukan kepada pihak yang membina masjid dan surau, kerana bangunan kekal itu akan digunakan ribuan orang selama berpuluh tahun, dan pembetulan selepas siap membebankan. Ia bukan ukuran yang diletakkan di atas bahu orang yang membentang sejadah di bilik hotel.
Kalau anda pernah membuka aplikasi kiblat, melihat “tersasar 6 darjah”, lalu berasa solat anda tidak diterima, ketahuilah bahawa angka yang anda bandingkan itu memang tidak pernah dimaksudkan untuk anda.
Mengapa Ketepatan Mutlak Memang Mustahil?
Ada satu hakikat geometri yang menjelaskan mengapa para ulama menuntut zan dan bukan yakin.
Malaysia berada kira-kira 6,400 kilometer dari Makkah. Pada jarak itu, satu darjah bersamaan lebih kurang 112 kilometer di hujung sana. Angka ini kedengaran menakutkan, dan ia memang yang membuat ramai orang cemas.
Tetapi teruskan kiraan itu sampai habis. Kaabah lebarnya kira-kira 13 meter. Untuk badan anda benar-benar terarah kepada ‘ain Kaabah dari Malaysia, ketepatan yang diperlukan ialah kira-kira 0.0001 darjah, iaitu satu per sepuluh ribu darjah.
Tiada manusia mampu berdiri sebegitu tepat. Tiada kompas rumah mampu. Kompas telefon pintar pula, mengikut laporan peranti itu sendiri, biasanya tepat dalam lingkungan 8 hingga 15 darjah sahaja.
Inilah sebabnya mazhab menuntut ijtihad dan zan. Bukan kerana ulama bermudah-mudah, tetapi kerana mereka faham bahawa kewajipan tidak diletakkan melebihi kemampuan. Allah SWT berfirman:
“Allah tidak membebani seseorang melainkan sesuai dengan kesanggupannya.” (Surah al-Baqarah, 2:286)
Menuntut ketepatan yang mustahil dicapai bukan sifat syariat.
Jadi, Berapa Darjah Yang Dimaafkan?
Soalan ini tidak mempunyai satu angka yang boleh diberikan kepada semua orang, dan sesiapa yang memberi anda satu angka bulat sebenarnya memudahkan sesuatu yang tidak mudah.
Yang boleh dinyatakan dengan selamat:
- Tersasar sedikit selepas berusaha tidak membatalkan solat. Anda telah melakukan apa yang dituntut, iaitu ijtihad.[1]
- Menghadap arah yang nyata bertentangan, umpamanya menghadap timur sedangkan kiblat di barat laut, adalah perkara yang berbeza sama sekali dan perlu dibetulkan.
- Tidak berusaha langsung sedangkan alat dan maklumat ada di tangan adalah masalahnya sendiri, kerana yang dituntut memang usaha itu.
Bagi masjid dan surau, rujuk Unit Falak jabatan mufti negeri. Di situlah piawai tiga darjah itu terpakai, dan di situlah ia sepatutnya diuruskan.
Bagi rumah anda sendiri, tentukan arah sebaik yang termampu, betulkan apabila anda memperoleh maklumat yang lebih baik, dan bersolatlah dengan tenang.
Soalan Lazim (FAQ)
Berikut ialah jawapan ringkas bagi beberapa persoalan lazim tentang ketepatan arah kiblat:
Jika ia hanya tersasar sedikit dan anda dahulunya berusaha menentukan arah, majoriti perbahasan tidak mewajibkan qada. Perbahasan qada dalam Mazhab Syafie berkaitan keadaan yang kesilapannya diketahui secara pasti dan nyata, bukan pembetulan beberapa darjah. Jika ia melibatkan banyak solat atau perubahan arah yang besar, rujuk pejabat mufti negeri anda.
Tidak. Beralihlah menghadap arah yang baharu dan teruskan solat. Ini pandangan paling sahih dalam Mazhab Syafie bagi keadaan ijtihad berubah ketika solat.[7]
Ikut yang anda paling yakini selepas menimbang keadaan. Kompas rumah dipengaruhi besi, elektronik dan struktur bangunan, dan ia menunjukkan utara magnetik yang berbeza daripada utara benar. Perbezaan lima darjah antara dua bacaan berada dalam lingkungan ralat alat, bukan tanda salah satu daripadanya batal.
Ya. Berusaha mendapatkan arah yang paling hampir adalah lebih baik dan lebih menenangkan hati. Yang tidak dituntut hanyalah ketepatan mutlak, bukan usaha.
Penutup
Perbezaan antara ‘ain dan jihah bukan perdebatan ilmiah yang jauh daripada kehidupan. Ia sebenarnya menjawab kegelisahan yang paling lazim dalam bab kiblat: adakah solat saya diterima kalau arah saya tidak sempurna.
Syariat tidak menuntut kesempurnaan yang mustahil. Ia menuntut kesungguhan yang mampu. Tentukan arah sebaik yang anda boleh, betulkan apabila ada maklumat lebih baik, dan jangan biarkan angka pada skrin telefon merampas ketenangan dalam solat anda.
Wallahu a’lam.
Semak Dan Tentukan Arah Kiblat
Untuk menyemak arah kiblat dari lokasi anda sekarang, gunakan alat arah kiblat AkuIslam.
Jika anda memerlukan panduan langkah demi langkah menggunakan telefon, kompas, peta atau bayang matahari, baca Cara Menentukan Arah Kiblat Dengan Tepat.
Nota Rujukan
- Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan menjelaskan bahawa bagi orang yang jauh daripada Kaabah, tersasar sedikit ke kanan atau ke kiri tidak memudaratkan kesahihan solat selagi masih menghadap arah Kaabah. Penentuan rasmi bagi masjid dan surau disarankan dibuat melalui Unit Falak negeri. [AL-KAFI #1103] ↩︎
- Unit Falak Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menghuraikan tiga keadaan dalam Mazhab Syafie: orang di Masjidil Haram menghadap dengan yakin, orang di sekitar Makkah berdasarkan zan dan ijtihad, manakala orang yang jauh seperti di Malaysia memadai menghadap ke arah Tanah Suci Makkah. Sumber yang sama menyatakan azimut kiblat Malaysia berada antara 291° hingga 293°. [Soalan Lazim Falak: Kiblat] ↩︎
- Kitab al-Fiqh al-Manhaji (1/128) membezakan tuntutan orang yang dapat melihat Kaabah dengan orang yang jauh: yang berhampiran menghadap dengan yakin, manakala yang jauh berpandukan petunjuk yang kukuh. Huraian ini dinukilkan oleh Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan dalam Irsyad al-Fatwa Siri Ke-382. [Irsyad al-Fatwa #382] ↩︎
- Kajian akademik dalam Jurnal Fatwa membandingkan pendekatan fiqh terhadap ‘ain dan jihah Kaabah serta kerangka fatwa arah kiblat masjid di Malaysia. Perbahasan itu turut merekodkan pandangan al-Muzani bagi orang yang jauh dan menjadi sumber konteks bagi piawai pentadbiran arah kiblat masjid. [Jurnal Fatwa, Jilid 31 Bil. 2] ↩︎
- Jawatankuasa Fatwa Negeri Perlis memutuskan bahawa orang yang jauh hendaklah berusaha mencari arah kiblat yang tepat, namun kesahihan solat tidak disyaratkan kepada jajaran tepat bangunan Kaabah. Fatwa tersebut menggunakan lingkungan arah sehingga 45° ke kiri atau kanan dan menegaskan bahawa solat yang dilakukan berdasarkan arah yang dipercayai tidak perlu diulang apabila kesilapan diketahui kemudian. [Fatwa Berkaitan Arah Kiblat] ↩︎
- Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan kali ke-79 yang bersidang pada 6 hingga 8 September 2007 menetapkan piawai sisihan tidak melebihi tiga darjah bagi pembinaan dan penyemakan arah kiblat masjid atau surau. Piawai ini ialah garis panduan pentadbiran bagi bangunan ibadah, bukan ukuran ketepatan individu ketika bersolat. [Lihat perbincangan dalam rujukan 4] ↩︎
- Imam al-Nawawi dalam al-Majmu‘ Syarh al-Muhazzab (3/221) membincangkan keadaan apabila ijtihad arah kiblat berubah ketika seseorang sedang bersolat. Menurut pandangan paling sahih dalam Mazhab Syafie, dia beralih kepada arah yang baharu dan meneruskan solat tanpa memulakannya semula. [Dinukilkan dalam Irsyad al-Fatwa #382] ↩︎
