ULAMA DAN PENYUSUN KITAB HADIS: 10 Tokoh Penting Dalam Tradisi Ilmu Hadis

Hadis Rasulullah SAW ialah sumber panduan umat Islam selepas al-Quran. Hadis ini sampai kepada kita melalui usaha ulama yang menghafal, menyusun dan meneliti setiap riwayat.

Selepas generasi sahabat dan tabiin, lahir ramai ulama yang menyusun kitab hadis mengikut kaedah masing-masing. Ada yang menghimpunkan riwayat, ada yang menilai perawi dan ada yang menghuraikan maksud hadis.

Panduan ini memperkenalkan sepuluh ulama hadis di luar pengarang al-Kutub al-Sittah. Senarainya bermula dengan Imam Malik bin Anas dan berakhir dengan Ibnu Hajar al-Asqalani.

Disemak pada 7 November 2026 · Rujukan utama ialah koleksi hadis Sunnah.com, MyHadith JAKIM dan TDV İslâm Ansiklopedisi.

Setiap hadis yang kita baca hari ini ialah hasil amanah ulama yang menjaganya merentas generasi.

Sepuluh Ulama Hadis Dalam Sekilas Pandang

Sepuluh ulama dari kurun kedua hingga kurun kesembilan Hijrah yang karyanya masih dirujuk hingga hari ini.

Para sahabat Rasulullah SAW seperti Abu Hurairah RA dan Aisyah RA meriwayatkan hadis secara langsung daripada Baginda. Ulama dalam panduan ini menyambung amanah itu dengan menyusun riwayat ke dalam kitab.

Mereka hidup di pelbagai pusat ilmu seperti Madinah, Baghdad, Kufah, Naisabur, Damsyik dan Kaherah. Karya mereka merangkumi himpunan hadis, kitab sahih, pilihan hadis bertema dan syarah.

Susunan tokoh dalam panduan ini bukan penarafan kedudukan atau tahap keilmuan mereka. Setiap tokoh mempunyai sumbangan tersendiri dalam menjaga sunnah Rasulullah SAW.

Perkembangan Penyusunan Kitab Hadis

Hadis dipelihara melalui hafalan dan catatan sebelum disusun dalam kitab.

Pada zaman Rasulullah SAW, para sahabat menghafal dan menyampaikan hadis secara lisan. Sebahagian sahabat turut mempunyai catatan bertulis yang mengandungi sabda Baginda.

Selepas kewafatan Rasulullah SAW, para sahabat mengajarkan hadis kepada generasi tabiin. Pengembaraan menuntut ilmu dan penyebaran Islam ke pelbagai wilayah meluaskan rangkaian periwayatan hadis.

Apabila riwayat semakin banyak, ulama mula menyusunnya mengikut bab, nama sahabat dan kekuatan sanad. Sanad ialah rangkaian perawi, iaitu orang yang menyampaikan hadis daripada satu generasi kepada generasi seterusnya.

Mengapa Kitab Hadis Disusun Dalam Pelbagai Bentuk

Setiap bentuk penyusunan mempunyai tujuan tersendiri. Ada kitab yang memudahkan pencarian mengikut nama sahabat dan ada yang menyusun riwayat mengikut persoalan hukum.

Perbezaan ini tidak bermaksud satu bentuk lebih baik daripada yang lain. Perbezaan ini menunjukkan keluasan pendekatan ulama dalam memelihara hadis.

Imam Malik bin Anas, Penyusun al-Muwatta’

Ulama Madinah yang digelar Imam Dar al-Hijrah, iaitu imam kota hijrah Rasulullah SAW.

Imam Malik bin Anas lahir di Madinah pada 93 Hijrah dan wafat di kota yang sama pada 179 Hijrah. Beliau ialah pengasas Mazhab Maliki dan tokoh besar dalam bidang hadis serta fiqah.

Madinah ketika itu masih menyimpan ilmu ramai tabiin yang belajar daripada para sahabat. Imam Malik menuntut ilmu daripada mereka dan kemudian mengajar di Masjid Nabawi.

Sumbangan Dalam Ilmu Hadis

Karya utama beliau ialah al-Muwatta’ yang menghimpunkan hadis Rasulullah SAW, athar sahabat dan pandangan tabiin. Athar ialah kata-kata dan amalan para sahabat serta tabiin.

Al-Muwatta’ disusun mengikut bab fiqah seperti taharah, solat, zakat, puasa, haji dan perkahwinan. Kitab ini juga memperlihatkan kedudukan amalan penduduk Madinah dalam pendekatan Imam Malik.

Imam Ahmad bin Hanbal, Penyusun Musnad Ahmad

Imam yang menghimpunkan salah satu koleksi hadis terbesar mengikut nama sahabat.

Imam Ahmad bin Hanbal lahir di Baghdad pada 164 Hijrah dan wafat di kota yang sama pada 241 Hijrah. Beliau ialah pengasas Mazhab Hanbali dan ulama besar dalam bidang hadis serta fiqah.

Sejak muda, beliau mengembara ke pelbagai wilayah untuk mendengar hadis daripada ramai guru. Ketelitian beliau terhadap riwayat menjadikannya rujukan dalam menilai perawi.

Sumbangan Dalam Ilmu Hadis

Karya beliau yang paling terkenal ialah Musnad Ahmad. Kitab ini disusun mengikut nama sahabat yang meriwayatkan hadis, bukan mengikut bab fiqah.

Pembaca boleh mencari riwayat melalui bahagian khusus bagi setiap sahabat. Kandungannya merangkumi riwayat dengan pelbagai tahap kekuatan, jadi tidak semua hadis di dalamnya sahih secara automatik.

Imam al-Darimi, Penyusun Sunan al-Darimi

Ahli hadis Samarqand yang menyusun hadis mengikut bab kehidupan seharian.

Imam al-Darimi lahir di Samarqand pada 181 Hijrah dan wafat pada 255 Hijrah. Beliau dikenali sebagai ahli hadis dan ahli fiqah pada kurun ketiga Hijrah.

Beliau mengembara ke Khurasan, Iraq, Syam, Mesir dan Hijaz untuk mendapatkan riwayat. Pengembaraan ini mempertemukan beliau dengan ramai guru hadis pada zamannya.

Sumbangan Dalam Ilmu Hadis

Karya beliau yang terkenal ialah Sunan al-Darimi. Sebahagian penulisan menyebutnya Musnad al-Darimi, tetapi kedua-dua nama merujuk kepada kitab yang sama.

Kitab ini disusun mengikut bab seperti taharah, solat, zakat, puasa, haji dan nikah. Kitab ini turut memuatkan riwayat tentang ilmu, adab dan kelebihan amalan.

Abdul Razzaq al-San‘ani, Penyusun al-Musannaf

Ahli hadis Yaman yang menghimpunkan ribuan riwayat generasi awal Islam.

Abdul Razzaq bin Hammam lahir pada 126 Hijrah dan wafat pada 211 Hijrah. Beliau berasal dari San‘a di Yaman dan menjadi rujukan ramai penuntut hadis pada zamannya.

Antara gurunya yang paling berpengaruh ialah Ma‘mar bin Rasyid, Ibnu Juraij dan Sufyan al-Thauri. Melalui mereka, beliau menghimpunkan banyak riwayat daripada generasi awal Islam.

Sumbangan Dalam Ilmu Hadis

Karya utama beliau ialah al-Musannaf, iaitu himpunan besar hadis dan athar yang disusun mengikut bab. Kandungannya merangkumi hadis Rasulullah SAW, riwayat sahabat serta pandangan dan amalan tabiin.

Kitab ini penting untuk memahami perkembangan fiqah pada generasi awal Islam. Namun tidak semua riwayat di dalamnya sahih, jadi setiap sanad perlu dinilai mengikut kaedah ilmu hadis.

Ibnu Abi Syaibah, Ahli Hadis Kufah

Ahli hadis Kufah yang menyusun riwayat mengikut tajuk dan perbahasan hukum.

Ibnu Abi Syaibah lahir di Kufah pada 159 Hijrah dan wafat pada 235 Hijrah. Beliau dikenali sebagai ahli hadis, tafsir dan sejarah pada kurun ketiga Hijrah.

Beliau menuntut ilmu di Kufah, Basrah, Baghdad dan Hijaz. Daripada pusat ilmu ini, beliau mengumpulkan riwayat yang kemudian disusun dalam karyanya.

Sumbangan Dalam Ilmu Hadis

Karya beliau yang paling terkenal ialah al-Musannaf fi al-Ahadith wa al-Athar. Kitab ini menghimpunkan hadis Rasulullah SAW bersama riwayat dan pandangan sahabat serta tabiin.

Susunannya mengikut tajuk seperti taharah, solat, puasa, zakat, jenazah, haji, jihad dan muamalat. Karya ini membantu pengkaji membandingkan sesuatu riwayat melalui jalur periwayatan yang berbeza.

Imam Ibnu Khuzaimah, Penyusun Sahih Ibnu Khuzaimah

Imam Naisabur yang digelar Imam al-A’immah, iaitu imam kepada para imam.

Imam Ibnu Khuzaimah lahir di Naisabur pada 223 Hijrah dan wafat di kota yang sama pada 311 Hijrah. Beliau ialah ahli hadis dan ahli fiqah yang sangat dihormati pada zamannya.

Beliau mengembara ke Iraq, Syam dan Mesir untuk menuntut ilmu. Ketelitiannya terhadap sanad menjadikan karyanya rujukan penting dalam ilmu hadis.

Sumbangan Dalam Ilmu Hadis

Karya beliau yang paling dikenali ialah Sahih Ibnu Khuzaimah. Beliau menghimpunkan hadis yang dinilainya sahih dan menyusunnya mengikut bab.

Bahagian yang sampai kepada kita meliputi bab taharah, solat, zakat, puasa dan haji. Dalam beberapa riwayat, beliau turut menyatakan keraguan atau kecacatan sanad secara terus.

Imam Ibnu Hibban, Penyusun Sahih Ibnu Hibban

Ahli hadis Bust yang menyusun kitab sahih dengan kaedah tersendiri.

Imam Ibnu Hibban lahir di Bust sekitar 277 Hijrah dan wafat di sana pada 354 Hijrah. Bust ialah kota lama di wilayah Sijistan yang kini terletak di Afghanistan.

Beliau mengembara ke Khurasan, Iraq, Hijaz, Syam dan Mesir untuk menuntut ilmu. Antara gurunya ialah Imam al-Nasa’i dan Ibnu Khuzaimah yang kaedahnya banyak mempengaruhi beliau.

Sumbangan Dalam Ilmu Hadis

Kitab hadis utama Imam Ibnu Hibban ialah Sahih Ibnu Hibban. Nama asalnya ialah al-Musnad al-Sahih ‘ala al-Taqasim wa al-Anwa‘.

Ibnu Hibban membahagikan hadis kepada lima bahagian, iaitu perintah, larangan, berita, perkara harus dan perbuatan Rasulullah SAW. Kemudian Ibnu Balban menyusunnya semula mengikut bab dalam karya al-Ihsan fi Taqrib Sahih Ibnu Hibban.

Kitab ini memuatkan hadis sahih dan hasan menurut penilaian pengarangnya. Hadis hasan ialah hadis yang diterima, tetapi ketepatan hafalan perawinya sedikit di bawah hadis sahih.

Imam al-Baihaqi, Penyusun al-Sunan al-Kubra

Ulama Khurasan yang menghubungkan hadis dengan perbahasan fiqah dan akidah.

Imam al-Baihaqi lahir pada 384 Hijrah di Baihaq, sebuah daerah di Khurasan. Beliau wafat pada 458 Hijrah dan dikenali sebagai ahli hadis serta ahli fiqah yang luas riwayatnya.

Beliau menuntut ilmu daripada ramai ulama di Khurasan dan wilayah sekitarnya. Keluasan riwayatnya membolehkan beliau menghasilkan karya yang besar dan berpengaruh.

Sumbangan Dalam Ilmu Hadis

Karya beliau yang paling terkenal ialah al-Sunan al-Kubra. Kitab ini menghimpunkan hadis dan athar mengikut bab hukum bersama perbahasan sanad dan perbezaan jalur riwayat.

Beliau juga menghasilkan Syu‘ab al-Iman tentang cabang-cabang iman. Dala’il al-Nubuwwah pula menghimpunkan riwayat tentang mukjizat Rasulullah SAW dan tanda-tanda kenabian Baginda.

Imam al-Nawawi, Penyusun Riyad al-Salihin

Ulama Damsyik yang mendekatkan hadis kepada masyarakat melalui karya yang mudah dipelajari.

Imam al-Nawawi lahir di Nawa, selatan Syam, pada 631 Hijrah. Beliau wafat di kampung yang sama pada 676 Hijrah ketika berusia sekitar 45 tahun.

Pada usia 18 tahun, beliau berpindah ke Damsyik untuk menuntut ilmu. Hidupnya dihabiskan dengan belajar, mengajar dan menulis hingga beliau memimpin Dar al-Hadith al-Asyrafiyyah di Damsyik.

Sumbangan Dalam Ilmu Hadis

Riyad al-Salihin menghimpunkan hadis mengikut tema seperti ikhlas, taubat, sabar, adab dan akhlak. Kitab ini mengandungi sekitar 1,900 hadis yang kebanyakannya diambil daripada al-Kutub al-Sittah.

Beliau turut menyusun al-Arba‘in al-Nawawiyyah yang mengandungi 42 hadis tentang asas agama. Karya al-Minhaj pula ialah syarah bagi Sahih Muslim, iaitu huraian terperinci tentang makna, sanad dan hukum hadisnya.

Penting. Imam al-Nawawi tidak menyusun kitab Sahih sendiri, tetapi memilih, menyusun dan menghuraikan hadis daripada kitab terdahulu.

Ibnu Hajar al-Asqalani, Pengarang Fath al-Bari

Ulama Mesir yang menulis huraian paling berpengaruh bagi Sahih al-Bukhari.

Ibnu Hajar al-Asqalani lahir di Mesir pada 773 Hijrah dan wafat di Kaherah pada 852 Hijrah. Beliau dikenali sebagai ahli hadis yang sangat berpengaruh pada kurun kesembilan Hijrah.

Beliau menguasai ilmu sanad, perawi, sejarah dan huraian hadis. Banyak karyanya menjadi rujukan utama dalam pengajian hadis hingga hari ini.

Sumbangan Dalam Ilmu Hadis

Karya beliau yang paling terkenal ialah Fath al-Bari bi Syarh Sahih al-Bukhari. Melalui kitab ini, Ibnu Hajar menghuraikan makna hadis, meneliti sanad dan menjelaskan pandangan ulama.

Beliau juga menyusun Bulugh al-Maram, iaitu himpunan hadis hukum fiqah mengikut bab. Karya Nukhbat al-Fikar pula ialah ringkasan kaedah ilmu hadis yang dipelajari di banyak institusi pengajian.

Penting. Fath al-Bari bukan himpunan hadis baharu, tetapi syarah yang menghuraikan Sahih al-Bukhari secara terperinci.

Beza Kitab Musnad, Musannaf, Sunan, Sahih Dan Syarah

Nama kitab menunjukkan cara kitab itu disusun dan tujuan pengarangnya.

Istilah seperti Musnad, Musannaf, Sunan, Sahih dan syarah sering mengelirukan pembaca. Setiap istilah menerangkan kaedah penyusunan, bukan semestinya taraf semua riwayat di dalamnya.

Kitab Musnad

Musnad disusun mengikut nama sahabat yang meriwayatkan hadis. Contoh paling terkenal ialah Musnad Ahmad yang kandungannya tetap perlu diteliti.

Kitab Musannaf

Musannaf menghimpunkan hadis, athar sahabat dan riwayat tabiin mengikut bab. Contohnya ialah Musannaf Abdul Razzaq dan Musannaf Ibnu Abi Syaibah.

Kitab Sunan

Sunan disusun mengikut bab hukum supaya hadis ibadah dan muamalat mudah dicari. Contohnya ialah Sunan al-Darimi dan al-Sunan al-Kubra karya Imam al-Baihaqi.

Kitab Sahih

Kitab Sahih memberi tumpuan kepada riwayat yang dinilai sahih menurut syarat pengarangnya. Namun penilaian seorang pengarang tidak semestinya sama dengan penilaian semua ulama hadis.

Kitab Syarah

Syarah menghuraikan kitab hadis yang telah disusun oleh ulama terdahulu. Contohnya ialah Fath al-Bari karya Ibnu Hajar dan al-Minhaj karya Imam al-Nawawi.

Memahami perbezaan ini membantu pembaca mengenali fungsi setiap kitab. Pembaca juga lebih berhati-hati ketika memetik sesuatu riwayat.

Sumbangan Ulama Dan Fakta Yang Perlu Diluruskan

Sumbangan ulama hadis lebih luas daripada sekadar menulis kitab.

Mereka mengembara untuk mengumpulkan riwayat, meneliti sanad dan menilai keadaan perawi. Hasilnya, umat Islam dapat membezakan riwayat yang kuat daripada riwayat yang lemah.

Mereka juga menyusun hadis mengikut bidang dan menghuraikan maksudnya melalui syarah. Usaha ini membolehkan sunnah Rasulullah SAW terus dipelajari secara tersusun.

Hadis ini menjadi asas ketelitian ulama dalam menerima dan menyampaikan riwayat. Pembaca hari ini juga perlu menyemak sumber sebelum berkongsi sesuatu hadis.

Soalan Lazim Ulama Dan Kitab Hadis

Warisan Ilmu Yang Terus Dipelihara

Hadis Rasulullah SAW sampai kepada kita melalui usaha ulama daripada pelbagai generasi. Setiap tokoh menyumbang melalui pengumpulan riwayat, penelitian sanad, penyusunan kitab atau huraian maksud hadis.

Imam Malik, Imam Ahmad, al-Darimi, Abdul Razzaq dan Ibnu Abi Syaibah menghimpunkan riwayat generasi awal. Ibnu Khuzaimah, Ibnu Hibban dan al-Baihaqi pula memperhalusi penilaian dan penyusunan hadis.

Imam al-Nawawi dan Ibnu Hajar melengkapkan warisan ini melalui karya pilihan hadis dan syarah. Semoga Allah SWT merahmati mereka dan memberikan manfaat melalui ilmu yang diwariskan.

Sumber Rujukan

• Sahih al-Bukhari, no. 3461Perintah menyampaikan daripada Rasulullah SAW walaupun satu ayat
• Sahih al-Bukhari, no. 110Larangan berdusta atas nama Rasulullah SAW
• MyHadith JAKIM, Muwatta’ Imam MalikPengenalan dan susunan al-Muwatta’
• Sunnah.com, Musnad AhmadKoleksi Musnad Imam Ahmad bin Hanbal
• Sunnah.com, Sunan al-DarimiPengenalan kitab dan susunan bab
• Sunnah.com, Musannaf Abdul RazzaqTarikh wafat dan susunan al-Musannaf
• Sunnah.com, Musannaf Ibnu Abi SyaibahNama penuh kitab dan kandungannya
• Sunnah.com, Sahih Ibnu KhuzaimahNama asal kitab dan kaedah pengarang
• Sunnah.com, Sahih Ibnu HibbanKoleksi Sahih Ibnu Hibban
• Sunnah.com, al-Sunan al-KubraKarya Imam al-Baihaqi dan susunannya
• Sunnah.com, Riyad al-SalihinPilihan hadis Imam al-Nawawi
• Islam Museum, Fath al-BariSyarah Ibnu Hajar bagi Sahih al-Bukhari
• TDV İslâm Ansiklopedisi, Ibnu Abi SyaibahBiografi, guru, murid dan karya
• TDV İslâm Ansiklopedisi, Ibnu HibbanKelahiran di Bust, guru dan susunan Sahih
• TDV İslâm Ansiklopedisi, al-NawawiBiografi, pengajian di Damsyik dan karya

Bacaan Lanjut Di AkuIslam

• Sahabat Rasulullah SAWNama, peranan dan pengorbanan para sahabat
• Abu Hurairah RASahabat yang paling banyak meriwayatkan hadis
• Aisyah binti Abu Bakar RAKisah hidup dan keilmuan Ummul Mukminin
• Kronologi Hidup Rasulullah SAWGaris masa sirah dari kelahiran hingga kewafatan
• Mukjizat Rasulullah SAWKisah dan dalil sahih mukjizat Baginda
• Masjid Nabawi MadinahPanduan tapak dan ziarah
• Ziarah Madinah Dan Ziarah WadaSalam kepada Rasulullah SAW dan tapak ziarah
• Masuk RaudhahCara tempah permit Nusuk dan waktu masuk
• 10 Sahabat Perawi HadisSahabat yang menjadi sumber utama riwayat hadis
• Pengarang al-Kutub al-SittahEnam imam yang menyusun kitab hadis utama