Di utara Masjidil Haram, di lereng bukit Al-Hajun, terletak sebuah tanah perkuburan yang menyimpan sejarah keluarga Rasulullah SAW. Penduduk Makkah mengenalinya sebagai Perkuburan Al-Ma‘la, manakala jemaah Nusantara lebih biasa menyebutnya Makam Ma‘la atau Jannatul Mu‘alla.
Di sinilah Saidatina Khadijah RA, isteri pertama Rasulullah SAW, disemadikan. Turut direkodkan ialah al-Qasim, putera Baginda, dan Asma’ binti Abu Bakar RA, selain tokoh Quraisy serta ulama daripada pelbagai zaman.
Panduan ini memperkenalkan tokoh tersebut satu per satu, berserta status kedudukan makam mereka pada hari ini. Turut disertakan peta lokasi, cara ke sana dan adab ziarah bagi jemaah umrah dan haji.
Disemak pada 23 Oktober 2026 · Rujukan utama ialah Saudipedia, TDV İslâm Ansiklopedisi, Sahih al-Bukhari dan Sahih Muslim.
Nota AkuIslam
Panduan ini memberi tumpuan kepada tokoh yang disemadikan di Perkuburan Al-Ma‘la dan status kedudukan makam mereka. Setiap nama dirujuk kepada hadis sahih, Saudipedia dan ensiklopedia sejarah yang diiktiraf.
Untuk kisah lengkap Saidatina Khadijah RA dan panduan ziarah umum, baca juga Makam Ma‘la Makkah. Maklumat akses dan laluan pula disemak pada Oktober 2026.
Nama mereka kekal dalam sejarah, walaupun tanda pusaranya telah tiada.
Perkuburan Al-Ma‘la Dalam Sekilas Pandang
Sebelum berziarah, ada baiknya mengenal tempat ini secara ringkas terlebih dahulu.
Perkuburan Al-Ma‘la ialah antara tanah perkuburan terbesar dan tertua di Makkah. Ia digunakan sejak zaman sebelum Islam dan masih menjadi tempat pengebumian penduduk serta jemaah yang wafat di kota suci hingga hari ini.
Saudipedia merekodkan bahawa di sinilah disemadikan Saidatina Khadijah RA, Asma’ binti Abu Bakar RA dan al-Qasim, putera Rasulullah SAW. Kawasan ini juga menjadi tempat pengebumian para sahabat, imam dan ulama sepanjang zaman.
- Nama lain
- Makam Ma‘la, Jannatul Mu‘alla, Perkuburan Al-Hajun
- Lokasi
- Lereng Bukit Al-Hajun, utara Masjidil Haram
- Jarak ke Kaabah
- Sekitar 1.5 km (anggaran garis lurus)
- Mercu tanda
- Masjid Jin, berhampiran pintu masuk
- Sejarah
- Digunakan sejak sebelum Islam
- Tokoh utama
- Saidatina Khadijah RA
- Tokoh lain direkodkan
- Al-Qasim dan Asma’ binti Abu Bakar RA
- Status semasa
- Masih digunakan untuk pengebumian
- Akses pengunjung
- Tertakluk kepada arahan petugas
- Tempoh ziarah
- Sekitar 20 hingga 30 minit di lokasi
Lokasi Perkuburan Al-Ma‘la Di Al-Hajun
Al-Ma‘la terletak di kawasan tinggi kota lama Makkah, di sebelah utara Masjidil Haram.
Kawasan ini dikenali sebagai Al-Hajun, iaitu lereng bukit yang menghadap ke arah Kaabah. Saudipedia turut menyebut tanah perkuburan ini sebagai Perkuburan Makkah, sempena kedudukannya yang paling dekat dengan kota lama.
Nama Al-Ma‘la merujuk kepada kedudukannya yang lebih tinggi berbanding bahagian selatan kota. Hari ini, kawasan sekelilingnya telah dipenuhi jalan raya, hotel dan bangunan moden.
Senarai Tokoh Dan Status Rujukan
Tidak semua nama yang dikaitkan dengan Al-Ma‘la mempunyai tahap rujukan yang sama.
Sebahagian nama direkodkan secara jelas oleh Saudipedia, manakala sebahagian lagi disebut dalam rujukan sejarah Makkah. Jadual di bawah membantu anda membezakan kedua-duanya dengan mudah.
| Tokoh | Hubungan | Status Rujukan |
|---|---|---|
| Saidatina Khadijah RA | Isteri pertama Rasulullah SAW | Saudipedia |
| Al-Qasim | Putera Rasulullah SAW | Saudipedia |
| Asma’ binti Abu Bakar RA | Sahabat, kakak Aisyah RA | Saudipedia |
| Abdul Muttalib | Datuk Rasulullah SAW | TDV, sejarah Makkah |
| Abu Talib | Bapa saudara Rasulullah SAW | TDV, sejarah Makkah |
| Qusay bin Kilab | Leluhur Quraisy | TDV |
| Abdullah bin al-Zubayr RA | Sahabat, putera Asma’ RA | Terdapat perbezaan riwayat |
Saidatina Khadijah Binti Khuwailid RA
Nama yang paling dekat di hati jemaah apabila menyebut Al-Ma‘la.
Saidatina Khadijah RA ialah isteri pertama Rasulullah SAW dan insan pertama yang beriman dengan risalah Baginda. Beliau menenangkan Rasulullah SAW sekembalinya dari Gua Hira, lalu menyokong dakwah dengan jiwa dan hartanya.
خَيْرُ نِسَائِهَا مَرْيَمُ ابْنَةُ عِمْرَانَ، وَخَيْرُ نِسَائِهَا خَدِيجَةُ
“Sebaik-baik wanita (pada zamannya) ialah Maryam binti Imran, dan sebaik-baik wanita (umat ini) ialah Khadijah.”
Hadis Ali bin Abi Talib RA. Riwayat al-Bukhari, no. 3432.
Saidatina Khadijah RA wafat di Makkah tiga tahun sebelum hijrah, seperti yang disebut dalam Sahih al-Bukhari, no. 3896. Tahun itu dikenang dalam penulisan sirah sebagai ‘Am al-Huzn, kerana Baginda turut kehilangan Abu Talib.
Di Manakah Makam Saidatina Khadijah RA?
Saudipedia mengesahkan beliau disemadikan di Perkuburan Al-Ma‘la. Namun, titik tepat pusaranya tiada penanda rasmi yang boleh disahkan pada hari ini.
Sebuah kubah pernah dibina di atas makam yang dinisbahkan kepada beliau pada zaman Uthmaniyah. Binaan itu dirobohkan sekitar tahun 1925 hingga 1926, dan kini kawasan tersebut hanya bertanda batu seperti pusara lain.
Tip AkuIslam
Cukuplah mengetahui bahawa Saidatina Khadijah RA disemadikan di tanah perkuburan ini. Tidak perlu mencari petak tertentu atau mempercayai pin lokasi yang tidak bersumber.
Al-Qasim, Putera Rasulullah SAW
Daripada nama inilah Rasulullah SAW dikenali dengan gelaran Abu al-Qasim.
Al-Qasim ialah putera Rasulullah SAW bersama Saidatina Khadijah RA. Beliau wafat ketika masih kecil di Makkah, sebelum peristiwa hijrah berlaku.
Saudipedia menyenaraikan al-Qasim antara yang disemadikan di Al-Ma‘la. Seperti makam ibunya, kedudukan tepat pusaranya tidak dapat dipastikan melalui penanda semasa.
Kisah al-Qasim mengingatkan bahawa Rasulullah SAW juga pernah diuji dengan kehilangan anak. Ia menjadi sumber kekuatan buat ibu bapa yang melalui ujian yang sama.
Asma’ Binti Abu Bakar RA
Sahabat wanita yang dikenang dengan gelaran Dzat an-Nitaqain.
Asma’ RA ialah puteri Saidina Abu Bakar al-Siddiq RA dan kakak kepada Saidatina Aisyah RA. Ketika Rasulullah SAW dan ayahnya bersiap untuk berhijrah, beliau menyediakan bekalan makanan dan minuman perjalanan.
Apabila tiada tali untuk mengikat bekalan, Asma’ RA membelah ikat pinggangnya kepada dua. Kisah ini direkodkan dalam Sahih al-Bukhari, no. 2979, dan dari situlah beliau digelar wanita dua ikat pinggang.
Beliau hidup hingga lanjut usia dan merupakan ibu kepada Abdullah bin al-Zubayr RA. Saudipedia menyenaraikan Asma’ RA antara tokoh yang disemadikan di Al-Ma‘la, walaupun pusaranya tidak bertanda.
Untuk latar perjalanan hijrah tersebut, baca kisah Gua Thur Makkah. Di situlah Rasulullah SAW dan Abu Bakar RA bersembunyi sebelum meneruskan perjalanan ke Madinah.
Abdul Muttalib Dan Abu Talib
Dua pelindung yang mengiringi zaman kecil dan awal dakwah Rasulullah SAW.
Abdul Muttalib, Datuk Rasulullah SAW
Abdul Muttalib bin Hasyim memelihara Rasulullah SAW selepas kewafatan ibunda Baginda, Aminah. Beliau wafat ketika Rasulullah SAW berusia sekitar lapan tahun, menurut catatan sirah yang masyhur.
Abu Talib, Bapa Saudara Yang Melindungi
Abu Talib kemudian mengambil alih penjagaan Rasulullah SAW dan melindungi Baginda daripada tekanan Quraisy. Namun, hadis sahih menjelaskan bahawa beliau wafat tanpa mengucapkan syahadah.
مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَن يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَىٰ
“Tidaklah wajar bagi Nabi dan orang yang beriman memohon keampunan bagi orang musyrik, walaupun mereka kaum kerabat sendiri.”
Surah at-Taubah, ayat 113. Lihat juga Sahih al-Bukhari, no. 1360.
TDV İslâm Ansiklopedisi merekodkan kedua-duanya dikebumikan di kawasan Al-Hajun. Kedudukan sebenar kubur mereka tidak lagi dapat dikenal pasti pada hari ini.
Nota AkuIslam
Doa keampunan ketika berziarah ditujukan kepada ahli kubur yang Muslim. Jasa Abu Talib tetap dikenang, namun ia dibezakan daripada hukum mendoakan si mati.
Tokoh Merentas Zaman Di Al-Hajun
Sejarah Al-Ma‘la bermula jauh sebelum kelahiran Rasulullah SAW.
TDV İslâm Ansiklopedisi menyebut Qusay bin Kilab, leluhur Quraisy, antara yang terawal dikaitkan dengan kawasan ini. Selepas zaman kenabian, tanah perkuburan ini terus menerima tokoh daripada pelbagai generasi.
- Sebelum IslamQusay bin Kilab, leluhur Quraisy, dikaitkan dengan pengebumian di Al-HajunTDV İslâm Ansiklopedisi
- Zaman kecil Nabi SAWAbdul Muttalib wafat dan dikebumikan di Al-HajunSirah, TDV
- 3 tahun sebelum hijrahSaidatina Khadijah RA wafat di MakkahSahih al-Bukhari, no. 3896
- Tahun yang samaAbu Talib wafat, tahun ini dikenang sebagai ‘Am al-HuznSirah, TDV
- 73 HijrahAbdullah bin al-Zubayr RA terbunuh di Makkah, diikuti kewafatan ibunya Asma’ RARekod sejarah Makkah
- 1925 hingga 1926Binaan dan kubah di atas makam dirobohkanRekod sejarah
- Hari iniMasih digunakan untuk pengebumian penduduk dan jemaahSaudipedia
Bagi Abdullah bin al-Zubayr RA, terdapat perbezaan riwayat tentang tempat sebenar beliau disemadikan. Oleh itu, namanya disebut dengan berhati-hati dan tidak dianggap pasti.
Bolehkah Kedudukan Makam Dikenal Pasti?
Inilah soalan yang paling kerap ditanya oleh jemaah di hadapan pagar Al-Ma‘la.
Jawapannya terbahagi kepada dua. Lokasi tanah perkuburan boleh dikenal pasti dengan jelas, tetapi kedudukan tepat pusara individu kebanyakannya tidak lagi dapat dipastikan.
Peta dan gambar di internet kadangkala meletakkan nama tokoh pada petak tertentu. Kebanyakannya tidak disertai dokumentasi yang cukup, maka eloklah dijadikan gambaran umum sahaja.
Mengapa Penanda Makam Lama Tiada Lagi?
Perubahan merentas zaman menjelaskan mengapa nama kekal, sedangkan tanda pusara hilang.
Saudipedia menyebut pusara lama di Al-Ma‘la ditandai batu segi empat dari bukit sekitar, diukir dengan nama si mati, tarikh, doa dan ayat al-Quran. Lama-kelamaan, sebahagian batu bertulis itu berselerak dan digunakan semula pada kubur lain.
Binaan dan kubah yang pernah berdiri di beberapa makam pula dirobohkan sekitar tahun 1925 hingga 1926. Sejak itu, pusara di sini dikekalkan dalam bentuk yang sederhana.
| Tempoh | Keadaan |
|---|---|
| Zaman awal | Batu segi empat bertulis nama, tarikh, doa dan ayat al-Quran |
| Zaman Uthmaniyah | Kubah dibina di atas beberapa makam, termasuk yang dinisbahkan kepada Khadijah RA |
| 1925 hingga 1926 | Binaan dan kubah dirobohkan |
| Hari ini | Pusara bertanda batu, tanpa nama atau binaan |
| Penemuan arkeologi | 24 kepingan bertulisan khat Arab diserahkan kepada Kementerian Pelancongan |
Penemuan ini menjadikan Al-Ma‘la sumber penting untuk mengenal sejarah sosial dan perkembangan tulisan Arab di Makkah. Namun, batu bertulis dalam koleksi tidak semestinya menunjukkan kedudukan asal sesuatu kubur.
Cara Ke Perkuburan Al-Ma‘la
Jaraknya cukup dekat untuk dikunjungi di sela waktu solat di Masjidil Haram.
Pin pada peta menunjukkan kawasan keseluruhan tanah perkuburan, bukan pusara mana-mana tokoh. Masjid Jin yang terletak berhampiran boleh dijadikan penanda arah utama.
- 1Pintu utara Masjidil HaramKeluar ke dataran di sebelah utara masjid.5 minit
- 2Arah Al-HajunBerjalan ke utara mengikut laluan pejalan kaki.15 hingga 20 minit
- 3Masjid JinPenanda bahawa anda sudah tiba di kawasan Al-Ma‘la.2 minit
- 4Pagar perkuburanBeri salam dan berdoa dari kawasan yang dibenarkan.10 minit
Akses, Kemudahan Dan Panduan Keluarga
Al-Ma‘la ialah tanah perkuburan yang masih aktif, bukan tapak pelancongan.
Akses pengunjung tertakluk kepada petugas perkuburan dan urusan jenazah pada hari tersebut. Tiada jadual lawatan rasmi yang boleh dijadikan jaminan pintu sentiasa dibuka.
Adab Dan Doa Ziarah Kubur
Ziarah kubur bertujuan mengingati mati dan mendoakan ahli kubur yang beriman.
Amalan ini tidak memerlukan seseorang mengenal pasti makam setiap tokoh. Memadai berdiri di tempat yang dibenarkan, memberi salam dan berdoa dengan tenang.
السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الدِّيَارِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُسْلِمِينَ، وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَلَاحِقُونَ، أَسْأَلُ اللَّهَ لَنَا وَلَكُمُ الْعَافِيَةَ
“Salam sejahtera ke atas kamu wahai penghuni kubur daripada kalangan orang beriman dan Muslim. Sesungguhnya kami, insya-Allah, akan menyusuli kamu. Aku memohon kepada Allah kesejahteraan untuk kami dan kamu.”
Hadis Buraidah RA. Riwayat Muslim, no. 975.
- Memberi salam kepada ahli kubur
- Mendoakan rahmat bagi Muslim yang telah pergi
- Mengingati kematian dan akhirat
- Mengutamakan laluan rombongan jenazah
- Mematuhi arahan petugas
- Meminta hajat daripada penghuni kubur
- Memijak atau duduk di atas pusara
- Mengambil tanah atau batu sebagai kenangan
- Merakam keluarga yang berduka tanpa izin
- Meninggikan suara atau bergurau
Tiada doa khusus yang diwajibkan di makam Saidatina Khadijah RA. Bacalah doa yang diajar Rasulullah SAW dan pohonlah rahmat Allah bagi seluruh Muslim yang telah pergi.
Fakta Atau Salah Faham?
Beberapa maklumat tentang Al-Ma‘la sering berpindah dari mulut ke mulut tanpa semakan.
Ibu Rasulullah SAW, Aminah, dimakamkan di Al-Ma‘la.
Riwayat sirah yang masyhur menyebut Aminah wafat dan disemadikan di Al-Abwa’, antara Makkah dan Madinah.
Ibrahim, putera Rasulullah SAW, turut disemadikan di sini.
Ibrahim wafat di Madinah dan disemadikan di Perkuburan Al-Baqi’.
Al-Ma‘la dan Al-Baqi’ ialah tempat yang sama.
Al-Ma‘la terletak di Makkah, manakala Al-Baqi’ bersebelahan Masjid Nabawi di Madinah.
Makam Saidatina Khadijah RA masih bertanda khas.
Kubahnya dirobohkan sekitar 1925 hingga 1926, dan kini tiada penanda rasmi yang disahkan.
Semua ahli keluarga Nabi SAW disemadikan di Al-Ma‘la.
Keluarga Baginda disemadikan di beberapa tempat, termasuk Makkah, Madinah dan lokasi lain.
Ziarah Al-Ma‘la sebahagian daripada ibadah umrah.
Ia bukan rukun atau wajib umrah, sekadar ziarah untuk mengambil pengajaran.
Soalan Lazim Perkuburan Al-Ma‘la
Siapakah tokoh paling terkenal yang disemadikan di Al-Ma‘la?
Saidatina Khadijah binti Khuwailid RA, isteri pertama Rasulullah SAW. Saudipedia turut menyenaraikan al-Qasim dan Asma’ binti Abu Bakar RA.
Di manakah letaknya Perkuburan Al-Ma‘la?
Di lereng Al-Hajun, sekitar 1.5 km ke utara Kaabah. Masjid Jin yang berhampiran menjadi penanda arah utama.
Adakah makam Khadijah RA boleh dikenal pasti?
Beliau disahkan disemadikan di sini, namun titik tepat pusaranya tiada penanda rasmi. Berhati-hatilah dengan gambar atau pin yang mendakwa sebaliknya.
Adakah ibu Rasulullah SAW dikebumikan di Al-Ma‘la?
Riwayat yang masyhur meletakkan makam Aminah di Al-Abwa’. Oleh itu, tidak tepat menyatakan beliau semestinya disemadikan di sini.
Bolehkah wanita menziarahi Al-Ma‘la?
Akses wanita ke dalam kawasan perkuburan lazimnya terhad. Mereka boleh memberi salam dan berdoa dari luar pagar di tempat yang dibenarkan.
Berapa lama masa yang diperlukan?
Sekitar 20 hingga 30 minit di lokasi sudah memadai. Termasuk perjalanan pergi balik dari Masjidil Haram, peruntukkan kira-kira sejam.
Adakah Al-Ma‘la termasuk dalam pakej umrah?
Sesetengah rombongan singgah ketika ziarah Makkah, namun tidak semua atur cara menyenaraikannya. Sahkan senarai persinggahan dengan pengendali sebelum menempah.
Adakah ziarah ini wajib bagi jemaah umrah?
Tidak, ia bukan rukun atau wajib umrah. Utamakan ibadah di Masjidil Haram dan rancang ziarah ketika badan masih bertenaga.
Penutup: Mengenang Mereka Yang Telah Pergi
Perkuburan Al-Ma‘la menghimpunkan kisah kesetiaan Khadijah RA, ujian kehilangan al-Qasim dan keberanian Asma’ RA. Di sebalik pusara yang sederhana, tersimpan sejarah awal dakwah yang membentuk umat ini.
Kita mungkin tidak dapat menunjukkan pusara mereka satu per satu. Namun, mengenal kisah mereka sudah cukup untuk menjadikan ziarah lebih bermakna dan melembutkan hati.
Merancang umrah?
Ziarah Makkah Bersama MK Haramain
Siri Saver 1448H merangkumi ziarah sekitar Makkah bersama mutawwif. Bandingkan pakej, tarikh dan harga, kemudian sahkan senarai persinggahan sebelum membuat pilihan.
Sumber Rujukan
- Saudipedia, Al-Ma’alah CemeteryLokasi, sejarah, tokoh dan penemuan kepingan bertulis
- Saudipedia, Al-Mu‘alla Tombstone InscriptionsKajian batu nisan dan tulisan bersejarah
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Cennetü’l-MuallâSejarah Al-Hajun, tokoh Quraisy dan binaan makam
- Al-Quran, Surah at-TaubahAyat 113 tentang memohon keampunan
- Sahih al-Bukhari, no. 3432Kelebihan Saidatina Khadijah RA
- Sahih al-Bukhari, no. 3896Kewafatan Saidatina Khadijah RA
- Sahih al-Bukhari, no. 2979Asma’ RA menyediakan bekalan hijrah
- Sahih al-Bukhari, no. 1360Peristiwa akhir hayat Abu Talib
- Sahih Muslim, no. 975Bacaan salam ketika menziarahi kubur
Bacaan Lanjut
- Makam Ma‘la MakkahSejarah Saidatina Khadijah RA dan panduan ziarah
- Masjid Jin MakkahMasjid bersejarah berhampiran Al-Ma‘la
- Gua Hira Jabal NurTempat wahyu pertama diturunkan
- Gua Thur MakkahPersinggahan awal perjalanan hijrah
- Makam Baqi MadinahPerkuburan para sahabat di Madinah
- Masjid Qiblatain MadinahKisah perubahan arah kiblat
- Pakej Umrah Malaysia 1448HBandingkan pakej bersama MK Haramain
